Язи дургьусса кьини

Нюжмар кьинисса чак – гьарца бусурмансса, аькьилсса, балугърал оьрмулувун ивсса адиминал буржри. Цурда нюжмар кьинигу – ляличIисса, барачатсса, цайми кьинирдава Аллагьнал ﷻ язи дургьусса кьинири.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Баргъ гьаз шайсса кьинирдава яла ххуймур – нюжмар кьинири. Му кьини Аллагьнал ﷻ ляхъан увссар Адам u, му кьини Адам u Алжаннавун увхссар ва уккан увссар, махъра-махъсса ссятгу нюжмар кьини дакъа цамур кьини къадучIантIиссар» (АхIмад) Цамур хIадисраву увкуну бур: «КIира нюжмар кьинилул дянив буллалисса ххюва чаклил лиххан бувайссар бувсса бунагьру, так хъуни бунагьру бувну бакъахьурча» (Муслим) Нюжмар кьини чурх шювшуну (гъуслу баву) хъинссар. Сайки цаппара диндалул аьлимтурал луттирдаву чивчуну бур нюжмар кьини чара бакъа чурх шюшин аьркинссар тIий.
Нюжмар чаклин ачин тIий акъаманангу гъуслу баву хъинссар (сунна). Чурх шюшаврил чIун дучIайссар нюжмар кьинилул зунзул чаннащал. Бюхъавай мизитравун уккан хьхьичI шюшаву хъинссар. Гъуслу буван сант дакъахьурча, таяммум бангу бучIиссар куну бур.
Мизитравун ачиннин михьру кьукьайссар, чартIи дуван аьркинсса базурдая чIарарду ххартI дувайссар. Мизитравун шайкун ччяни лавгун хъинссар. Паракьатну, анавар къаувккун ачайссар (чаклийн чIал хъанай акъахьурча). МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Нюжмар кьини дучIайхту мизитрал къапулух бикIайссар малаиктал. Миннал чичайссар мизитраву бухлахиминнал цIарду. Имам учIайхту цала чичрурдугу дартIун вяъзалух вичIи дишин щябикIайссар. ХьхьичIахьхьичI увкIманан цадакьалун варани булуссаксса чири шайссар, хъирив – оьл булуссаксса, яла – яттил хIайван буллуссаксса, хъирив – аьнакIи буллуссаксса, ахиргу – ккунук цадакьалун буллуссаксса». Мизитравун наниххуллий ва гивун увххукун Кьуръан ккалай, зикри буллай, салават дутлай бикIаву хъинссар. Мизитраву щябивкIминнал ялтту ша ласаву къахъинссар. ХьхьичIсса ххуттаву кIану бухьурча, бучIиссар лазилавкьуну инсантурал дяних увккун га кIану бугьан. Нюжмар чаклийн яла ххуймур, узданмур янна ларххун уккайссар. Ранг кIяласса лаххаву хъинссар. ТIааьнсса аьтрилул кьанкь дурну увккун хъинссар. Нюжмар хьхьуну Кьуръандалул сура «аль-Кагьф» (18-мур сура) буккирча хъинссар. ХIадисраву увкуну бур: «Нюжмар хьхьуну «аль-Кагьф» бувкуманаяту КяъбалучIан дияннин нур дизантIиссар».
Щала нюжмар кьини дуаь чIяру даву хъинссар, цанчирча, хIадисраву бувсун бур нюжмар кьинилуву ца кьюлтIсса манзил бушиву, щак бакъа дуаьлухьхьун жаваб дулайсса. Му чIунгу хъунма хIаллай къадикIайссар куну бур. Ва хIадис бувчIин буллалисса аьлимтурал тIимунин бувну, чIявучин му манзил нюжмар кьини ахттакьун чаклия махъсса чIумуву бикIайссар. Цайминнал тIимунин бувну, му кьюлтIсса манзил бикIайссар имам хутIба буллалисса чIумал щяикIайхту байбивхьуну, нюжмар чаклил салам булуннин. Нюжмар кьини салават чIяру даврил хIакьираву хIадисраву увкуну бур: «Нюжмар кьини салаватру чIяру дувара. Зул салаватру ттучIан диян дувантIиссар. ЧIяруну салават дутайма ттучIан гъанссар» (Абу Давуд).
Нюжмар кьини дуван лайкь бакъамунил хIакьиравусса хIадисирттаву увкуну бур (мяъна): «Нюжмар чак ккалли къабуллалисса инсантурал дакIурдий Аллагьнал ﷻ мугьру бищунтIиссар, яла миннал хасиятра баччи бакъасса хьунтIиссар» (Муслим). Имамнал хутIба буллалисса чIумал пахъ багьну, ссихI къадуклай вичIилий щябикIан аьркинссар. ХIадисраву увкуну бур: «Имамнал хутIба ккалаккисса чIумал ихтилат буллалиманан нюжмар чаклил чири къабиянтIиссар, сайки цала чIарав гъалгъа тIиманахь «КьаикIу!» учирчагума». «Чакру буллай уттара дуван нюжмар хьхьу язи мадугьари, зума дугьан нюжмар кьини личIи мадувари» (Муслим).
ОЬМАР ХIАЖИЕВ