Ахиратравусса хIисав-суал
Жунма щак бакъа мяйжансса зад бур гьарца инсаннал ялун бивкIу бучIантIишиву. Ва дунияллий цуксса лахъисса оьрму бутарчагу, мунил ахир так бивкIулийнур хьунтIисса. Бусурманчунан кIулссар бивкIу - цамур оьрмулул дайдихьу душиву.
БивкIулул хъирив инсаннайн дияйсса ца захIматшивуну хьунтIиссар кIива малаикнал – Мункарнал ва Накирнал – хIисав-суал баву. Гьав – дунияллийсса оьрмулул ва Кьиямасса кьинилул дянивсса манзилли, гиву байбишайссар ахиратрал оьрму ва инсаннал имандалул ва оьрмулул хIисав-суал.
Кьуръандалуву Аллагьнал ﷻ увкуну бур (мяъна): «На (Аллагь) хъа буллай ура, чара бакъа цинявнная дунияллий дуллай бивкIмуния цIуххаву дикIантIишиву» («Аль-ХIиджр» суралул 92-сса аят).
Цамур аятраву тIий бур (мяъна): «Чара бакъа цIуххаву дувантIиссар идавстал цачIан гьан бувну бивкIсса миллатирттал инсантурахь. Мукунма, чара бакъа цIуххаву дувантIиссар идавстурахьгу, Аллагьнал ﷻ цайва бивхьумур биттур баврил хIакъираву» («Аль-Аъраф» суралул 6-сса аят).
Абу Барзатлул бувсун бур укунсса хIадис: «МухIаммад Идавсил ﷺ увкуна: "Кьиямасса кьини инсан цува усса кIанттава сукку къахьунтIиссар цала оьрмулул, элмулул, хъуслил ва чурххал хIакъираву суал къабувссаксса» (Тирмизи).
Цаппара хIадисирттаву баян бувну бур гьаттаву инсаннахь цIуххинтIишиву ганал имандалия (аькьидалия), бувсун бур оьрмулул мутталий дуллай ивкIмуния суал бантIиссар, куну. Мункар-Накиртурал яла агьамми суаллу бикIантIиссар «Вил Зал цури? Дин цири? Идавс цури?» - тIисса.
Аль-Бара ибн А́ьзиблул бувсун бур хIатталив ца ансар (Мадина шагьрулиясса бусурманчу) уччин хIатталив лавгсса чIумал, МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Ганан баллалиссар цува уччин бувкIминнал уссал зертI тIисса чIу. Халкь лавгукун, ганахь цIуххинтIиссар: «Вил Зал цури? Дин цумурди? Идавс цури?» – тIий».
Гьанна́длул бувсмур хIадисраву увкуну бур: «ГаначIан (гьаттавуманачIан) кIива малаик бувкIун цIуххинтIиссар: «Вил Зал цур?» Ганал учинтIиссар: «Ттул Зал – Аллагьри» Яла цIуххинтIиссар: «Вил дин цумурди?» «Ттул дин – Исламри», – дулунтIиссар жаваб. Яла цIуххинтIиссар: «ЗучIан (Аллагьнал) гьан увсса инсан цуя?» Га ия Аллагьнал ﷻ Идавс ﷺ», - учинтIиссар гьаттавуманал. Гайннал цIуххинтIиссар: «Вин му ча кIулли?» «На буккайссия Кьуръан – Аллагьнал ﷻ Лу – мукун на вих хьура (иман дишав)» (Абу Давуд).
Исламрал низам дургьуну оьрму бутлай ивкIманан гьаттаву жаваб дулаву Аллагьнал ﷻ бигьа бувайссар, Вихну къаивкIманансса жаваб хъинну захIмат дувайссар, хъухънану баъ-буъ тIий, «ттун къакIулли» бакъа цамур цичIав учин къахъанай личIантIиссар.
Анас ибн Маликлул бувсун бур укунсса хIадис: «Бусурмансса (муъминсса) инсан гьаттаву ишайхту ганачIан малаик увкIун цIуххайссар: «Ина щийн (ссайн) икрам буллай уссияв?» Ганан Аллагьнал ﷻ кумаг барча, «Аллагьнайн ﷻ икрам бакъа къабувайссия», - куну, тIайлану жаваб дулун хьунтIиссар. Яла ганахь цIуххинтIиссар: «Ина та инсанная (МухIаммадлуя ﷺ) ци учайссия?» «Та Аллагьнал ﷻ лагъ ва Идавсри (Илчири)» учинтIиссар ганал. Яла ганахь цамур суал къабувантIиссар. Цанма цIараву (Дужжагьраву) хIадур бувну бивкIсса кIанугу ккаккан бувну, бусантIиссар: «Вана вая вил ялун бучIантIимур, амма Аллагьнал ﷻ цIимилийну ванин кIанай вин Алжаннаву къатри хIадур дурунни». Ганал цIуххинтIиссар: «БучIиссарив ттула гъан-маччамигу ххари бан гьан?» «Паракьат хьу» - учинтIиссар ганахь».
«Иман дакъу гьаттаву ишайхту, малаикнал ганайн оьвкуну, цIуххинтIиссар: «Ина икрам щийн байссия?» «КъакIулли» - учинтIиссар ганал. «Мукун къакIулну, ина хIакьмур бувгьуминнал хъирив къаавчунна!», - учинтIиссар малаикнал. Яла цIуххинтIиссар: «Ина та инсанная (МухIаммадлуя ﷺ) ци учайссия?» «Халкьуннал тIимур нагу учайссия», - дулунтIиссар жаваб. Яла ганайх муххал бург рирщуну, инсантал ва жиндри личIаннин циняв махлукьатран баянсса вев чин увантIиссар» (Абу Давуд).
ХIасил, гьаттаву инсаннахь аьмну цIуххинтIиссар Занная, диндалия, Идавсия. Кьиямасса кьини дучIайхту тIурча, хIисав-суал хъинну мюрш бивкIун, балжину бувантIиссар.
Гьаттаву булайсса суаллу хъинну агьамссар, гайннул инсаннал иътикьад (аькьида) ашкара дуллай дунутIий. Гьарца аькьилсса инсаннан лайкьри га кьини чара бакъа дучIантIишиву кIулну, тIайламур ххуллийх авчуну, хIадуршин дуллан. Дунияллий Аллагь ﷻ рязисса тIуллу дуллай ивкIманан, гьаттавугу, Кьиямасса кьинигу бигьашиву дикIантIиссар.