ИхIсан цукун тIалав дайссар?

ИхIсан цукун тIалав дайссар?

ИхIсан цукун тIалав дайссар?

Оьмар-асхIаблул бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Жу буссияв Расулуллагьнащал ﷺ щябивкIун. Му чIумал жучIан увххуна ца инсан, кIяласса яннарду лархсса ва хъинну ххуйсса лажин дусса. Жуватусса щинчIав га кIулсса акъая, амма ганай сапарданул асаргу чIалай бакъая. Га инсан Идавсил ﷺ хьхьичI щяивкIуна, цала никру ганал никирттайн щун дурну ва цалла кару Идавсил ﷺ ликкурттай дирхьуну.

 

Ганал увкуна: «Я МухIаммад, буси ттухь Имандалия» – куну. Идавсил ﷺ увкуна: «Аллагьнайн ﷻ Иман дишаву, малаиктурайн Иман дишаву, Луттирдайн Иман дишаву, Идавстурайн Иман дишаву, Кьиямасса Кьинилийн Иман дишаву, Кьадарданийн Иман дишаву». «Ина тIайлану бувсунни» – увкуна га адиминал. Яла ганал увкуна: «Буси ттухь Исламрая». Расулуллагьнал ﷺ увкуна: «Шагьадат дутаву, чак баву, закат бичаву, зума дугьаву, бюхълай бухьурча хIаж баву». «ТIайлассар!» – увкуна ганал. Яла увкуна: «Буси ттухь ИхIсандалия». Расулуллагьнал ﷺ жаваб дуллуна: «ИхIсан учайссар, дакIнихтуну эбадат даврин вина Аллагь ﷻ чIалай усса куна, вин Аллагь ﷻ чIалай акъанугу, хIакьну Аллагьнан ﷻ ина мудан чIалачIиссара». («Арбаин-ан-Навави»).

Ва хIадисрайну жунма бувчIлай бур ихIсан – диндалул шамулчинмур ттарцI душиву. Цамур куццуй учин, ихIсан учайссар – жуна Аллагь ﷻ чIалай усса куна дакIнихтуну эбадат даву, чIалай акъанугу, гьарца жува буллалимур ва тIутIимур Заннан ﷻ чIалай бушиву хъама къабивтун.

Гьарца муъминчунан кIулли Аллагьнан ﷻ гьарзат чIалай душиву, баллай бушиву, аммарив, ца-ца чIумал, цучIав акъасса кIанай жува цама инсаннал хьхьичI къадайсса тIуллу дуллан бикIару. Жулва бакIравун пикри буххай, му тIул инсаннал хьхьичI дурссания, хъинну нач хьунссия тIисса. Амма жува Аллагьная ﷻ нач къадурну, Заннал ﷻ аьзабрая нигьа къабувсун, инсантурая ва инсантурал мазрая нигьа бусару.

ИхIсан хъанахъиссар Исламрал рухIнугу, къюкIнугу, оьрмунугу. ИхIсандалул иман ва Ислам камил дайссар. Инсан ухьурча Исламрал гьарца фарзру биттур буллай: чак, закат, хIаж ва цаймигу, ихIсан дакъа дурсса эбадатраву рияъ шаврил нигь дуссар. Цамур куццуй учин, дуллалисса эбадат Аллагьнахлуну ﷻ дансса марцIсса ният дакъахьурча, ккаккиялун дуллан бюхъайссар. Мукунна имандалуву ихIсан дакъахьурча, инсан мунафикьшиврувун агьан бюхъай, мазрах тIутIимур кьюкIливу ва дакIниву бакъанутIий.

ИхIсан дума цувалу унугу, инсантураву унугу, мудан Аллагьнайн ﷻ мютIину икIайссар, мютIишиву дакъа дурсса эбадатрая мюнпат къабикIайнутIий.

Цукунни инсан мукунсса ихIсан дусса даражалийн иян? Буссарив мунийн жува биян байсса ххуллурду?

ИхIсандалул даражалийн ияншиврул инсаннан аьркинни хьхьичIва-хьхьичI цалла дакIнивусса чапалсса хасиятирттая марцI хьун. ХIакьсса шайх акъасса инсаннаща ми хасиятру цалла дакIниву хIисав хьуну, миннуя марцI хьун къабюхъайссар. Мунияту, гьарца инсаннан кIулну бикIан аьркинссар, марцIну эбадат дуллан хьуншиврул мунал уттавасса устаз икIан аьркиншиву, цувагу му ххулийх лавгсса ва му ххуллийсса циняв захIматшивуртту цала муриднан ккаккан дан бюхъайсса.

МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Кьиямасса Кьини гьарцаннахь цIуххинтIиссар цалва чурх ва рухI зарал бумунища буруччаврия». Мунияту, инсаннал цалчинсса бурж – чурх ва рухI цIуллуну ядуван. Му цукун ядувайссарив лахьхьин буваншиврул Аллагьу Тааьланал халкьунначIан 124 азара идавс гьан увссар, Адамлуя байбивхьуну МухIаммадлуйн ﷺ бияннин.

Инсан ивкIукун, ганал чурх аьрщараву аьвну бухлаглай бур, рухIмур абадлий личIайссар, мури Кьиямасса кьини Аллагьнал ﷻ хьхьичI дацIантIисса. Мунил марцIшивруйнур инсаннал ахиратравусса хIал хIасул хьунтIисса.

Бунагьру чIяву хъанахъиссаксса, инсаннал кьюкI лухIи лаглай, рухIирал цIуцIавуртту гуж хъанай, марцIну, дакIнихтуну эбадат дуван дахчилан дикIайссар. Яла нигьачIисса ва хъин дуван захIматсса рухIирал цIуцIавуртту хъанахъиссар гъибат, бугьтан, пахру, дакI хъуншиву, хIусудшиву, мяшшиву, нифакь, рияъ, ва цаймигу. Идавсил ﷺ хIадисраву бувсун бур, инсаннал аьмал цалчинмур ссавнияр лавай гьаз къашайшиву, ми дакIнихтуну, ИхIсандалий, Аллагьнал ﷻ цIаний бувсса бакъахьурча. Вай цIуцIавурттал инсаннал хъинсса аьмаллу ччуччин байссар, Кьиямасса кьини цичIав дакъа личIан бюхъайссар. Утти цири бан аьркинсса? Ми цIуцIавуртту цукунни хъин дантIисса? Бюхъайссарив муъминчунаща цащара гай цIуцIавурттая хъин хьун?

Хъунасса аьлимчу имам Ибн ХIажар аль-Гьайтами чичлай ур, ихIсан так тасаввуфраву душиву. Цамур куццуй учин, тIарикьатралли инсан ихIсандалул даражалийн иян увайсса.

Тасаввуф ягу тIарикьат – учайссар инсаннал дакI вай ларай кIицI ларгсса къашайшивурттая хъин дан кумаг байсса Исламравусса элмулийн. Гай хъин дайсса духтуртурайн устазтал, шайхтал, муршидтал учайссар. Миннава цалчинмагу жула МухIаммад Идавс ﷺ ивкIссар. Ганал увкуссар: «На ва дунияллийн тIайла увкссара халкьуннал хасият, тIабиаьт исвагьи дуван».

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...


Дахху-ласулиясса хIадисру

Исламраву дуссар оьрмулул гьарца иширан ккаккан дурсса низамру. Дуссар низам дахху-ласулулгу. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма тамансса насихIатру бувну бур, хъус машан ласаврия ва даххаврия аькьилну бувсун, аьдилшиврий, тIайлашиврий, щялмахърая личIлулну бикIаврий хъунмур чIурчIав дурну.   Жу...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...