НасихIат бувайманал адав
20-мур бакI
НасихIат
КIулну бикIияра, бусурмантал, мяйжаннугу дин – му насихIатри, хIадисраву бувсмунийн бувну. «Дин – му насихIатри, дакIтIайлашивур», - увкуссар МухIаммад Идавсил ﷺ. АсхIабтурал цIувххуссар: «Щил чулиннайри, я Расулуллагь?» «Аллагьнал ﷻ, Кьуръандалул, Аллагьнал гьан увманал (Идавсил ﷺ), бусурманнал бакIчитурал ва цинявппагу бусурманнал чулинмай» - увкуссар Идавсил ﷺ.
НасихIат буллалиманал дуруччин аьркинсса адабирттал низам дуссар. Миннувун духхайссар:
- Цала цIа дуккан дуван ягу сси лещан бан къабуллай, так Аллагьнахлуну ﷻ насихIат бувансса марцIсса ният дакIниву дикIаву.
- НасихIат инсан ашкара аврийн кIура къабаеншиврул, халкьуннал хьхьичI къабувну, кьюлтIну буллан.
- НасихIат буллалиманан къаччан къабикIанну, гьужум къабувну, куклуну, цIимилий баву.
- Цаманан насихIат буллалимур цалвагу биттур буллан аьркинссар, акъахъурча мунайн Аллагьнал ﷻ сси ликкантIиссар. Заннал увкуну бур (мяъна): «Да иман дирхьуми (муъминтал)! Зува къабуваймур цайминнахь циван буллали тIий буру? Аллагьнан ﷻ гужну сси бизайссар цала къабуваймур цайминнахь бува учайманайн!» («Ас-Сафф» тIисса суралул 2-3 аятру).
Яла аьркинмур, чара бакъамур насихIат – инсаннахь цала нафс мютIи бува учавури, ганил цува оьбалалул къапулучIан къауциншиврул ва Аллагьу Тааьланал валитурайн инкар баврийну гьалак къауваншиврул. Цала аьвамшиврул цIаний инкар буллай ухьурча, мунан аьркинссар хьхьичIра-хьхьичI чара бакъасса элму лахьхьин, кIул буллан, ми валийтурал оьрмулия, насихIатирттая ва эбадатрая хIакьсса аьлимтурал чивчусса луттирду ккалай. Цанма къакIулмунийн инкар буллан къабучIиссар.
Аллагьу Тааьланал увкуну бур (мяъна): «Винма къакIулмунил хъирив маачав, цанчирча вичIая, ярунная ва дакIниягу цIуххаву (хIисав-суал) бикIантIиссар» («Аль-Исраъ» тIисса суралул 36-сса аят). Цамур куццуй учин, ххуйну кIул къабувсса ххуллийх бачин къабучIиссар. Щак бакъа, Заннал кIай кIицI лавгсса чурххал базурдал дуллай бивкIмуниягу суал бувантIиссар.
Ахиргу, иш шанма задрайн бувкIунни: винма мяйжанну тIайлашиву кIулмунил хъирив ачу; щялмахъшиву мяйжан хьумуния арх хъанахъу; щак бухьурча, кIулманахь цIухха.
21-мур бакI
Ка дугьаву
КIулшияра, асхIабтурал аьдат диркIссар куннан ку хьуна бавкьукунгу, кунначIату ку лагайнигу кару дугьайсса. Идавсил ﷺ увкуссар: «Цаннал ца кару дугьлагьияра, мунил энад (ссивцIу) буккан бувантIиссар». «Ка дугьаврийну камил шайссар ссалам булаву, дугьангу урчIамурди аьркинсса». Ялагу Идавсил ﷺ увкуну бур: «Цалчин хъямала агьма – Ибрагьим идавсри, ганиннин инсантурал куннал куннайн икрам бувайсса бивкIссар. Исламращал дуркIссар ка дугьаву». ХIадисраву увкуну бур: «КIия бусурманчу куннан ку хьунабакьайхту каругу дургьуну, Заннайн щукругу бувну, цала бунагьру багъишла битаву чIа учирча, Аллагьнал ﷻ ми кIиягу багъишла битантIиссар. МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «КIия бусурманчу хьунабавкьукун, цаннал гаманахьхьун ссалам булурча, гайннавату Аллагьнан ﷻ ххираману икIантIиссар ненттабакI тIивтIуну ума. Кару дугьайхту гайннайн Аллагьная ﷻ ттуршва цIими ликкантIиссар: урцIалва – хьхьичI ссалам буллуманайн, ацIва – ваманайн».
22-мур бакI
Нитти-буттан хъинбала, хIурмат баву
КIулну бикIияра, бусурмантал, жула ххирасса Идавсил ﷺ баян бувссар яла ххуймур хъинбала бушиву вила нитти-буттан ххираманащал хIалашиву дуруччавриву. Нитти-буттайн мютIи бакъашиву, гайннан аьзият баву – хъунмасса бунагьри. Идавсил ﷺ увкуссар: «Яла хъунмур бунагь – инсаннал цала нитти-буттайн оьккисса махъ учавур (нааьна даву)» АсхIабтурал цIувххуссар: «Я Расулуллагь, инсаннал цала нитти-буттайн нааьна дайссарив?» «Дувайссар: цаннал гаманал буттай ссугру дуллай, таналгу ванал буттайн дуллай; цаннал гаманал ниттийн ссугру дуллай, таманалгу махъунай дуллай», – увкуссар Идавсил ﷺ.
Кьуръандалуву Аллагьу Тааьланал буюр бувну бур нитти-буттахъан хъинбаларду буллали увкуну (мяъна): «Аллагь ﷻ зуйн амру буллай ур Цайнма бакъа щийнчIав икрам къабуллан ва нитти-буттан хъинбала буллан. Вил чIарав гайннавасса цания-ца ягу кIиягу хъунив хьуну, заэвну бухьурча, кIусса (оьсса) махъ маучав, сайки «уф!» тIиссавагу. Гайннал дуллалимуний къадагъа мадишав, учайсса махъ исвагьину, кIукIлуну уча. Гайннащал цIимилийну, хIалимну къуццу бува. Гайннаха дуаь дуллалу: "Я Рабби, вайннай цIими бува, на чIивини вайннал ттуй бувсса кунма" увкуну» («Аль-Исраъ» тIисса суралул 23-23 аят).
Гьарца аькьилсса мукаллафнай (балугърал оьрмулувун ивманай) Аллагьнал ﷻ ялув бивхьуну бур так цайнма икрам буллан (ширк къабуллан), му иш нитти-буттащалсса аралущал бавхIуну. Ци дахIаву дуссар ми кIивагу иширал? Жува дунияллийн буккаврил хIакьсса багьана – Аллагьнал ﷻ чичру духьувкун, мяйжаннугу жува хъуни бувмагу Аллагь ﷻ ухьувкун, мува куццуй, нину ва буттагу хъанахъиссар жува баврил ва хъуни шаврил багьанттуну ва тарбиячиталну. Аллагьнал ﷻ цаппара сифатру – ляхъан даву, заллушиву, цIими – инсаннан кIул хьуну дур хьхьичIра-хьхьичI цала нитти-буттайхчIин. Мунияту Идавсил ﷺ увкуну бур: «Нитти-буттан хъинбала баву лавайссар ссуннатсса чак баврияр, зума дугьаврияр, ХIаж ва Оьмра баврияр ва Аллагьнал ﷻ ххуллий джигьад баврияр».
Нитти-буттаха хIурмат баврил бурж хъиннува лахъссар, гай хъунив шайхту, цанчирча бугьараминнан аякьа хъинну аьркинссар. Муниятур къадагъа дирхьусса нитти-буттан рязи бакъашиву ккаккан дуллан, гайннахь «уф!» учингума къабучIисса. Цанна ци-дунугу тIааьн дакъасса чIумал инсаннал учаймунива яла чанмур бур «уф!» тIисса махъ. Ибну Аьббаслул увкуссар: «"Уф!" тIисса мукъуяр чанмур бивкIссания, га учингу Аллагьнал ﷻ къадагъа дишинтIиссия».
23-мур бакI
Пашманшиву
КIулшияра, пашманшиву – му тIарикьатрал агьулданул хасиятри, Аллагьнангу ﷻ пашмансса дакI ххирассар. Заннан цала лагъ ххира шайхту, ганал дакIнивун дутайссар пашманшиву ва аьтIутIи уванмур. Заннан ца лагъ ккавккун къачисса чIумал ганал дакIнивун дутайссар тяхъашиву ва дялахъру дулланмур.
Идавс ﷺ чIявумур чIумал пашманну, пикрирдаву икIайва тIар. Пашманшиву дакъасса дакI ппив шайссар, инсан ялапар къахъанахъисса къатри лекьайсса кунна. Пашманшиврул лишан – чIявуну аьтIавур. Мунаща рахIатну дукра дукан къашайссар. Кьиямасса кьини бусурманчунал хъинбалардал чIявумур сакин хьунтIиссар дунияллийсса оьрмулуву ккувхIусса буруккинттая ва пашманшивруя.
Гьарзадрай закят бишай-нутIий, аькьлулул закят хъанахъиссар лахъисса мутталийсса пашманшиву. Суфьян ибн Оьяйнал увкуссар: «Жяматравасса ца пашмансса инсан хъювсул уккарча (аьтIурча), му жяматрайн Аллагьнал ﷻ цIими ликкантIиссар».
24-мур бакI
Ккаши
Ккаши – тIарикьатравуминнал хасиятри, нафсиращал талатаврил шартIри. Ккашил адавну ккаллиссар дукаймур чан дуллалаву, сайки ччитул вичIилуксса хьуннин. Ккаши – нурди, буччиннин дукаву тIурча – лама́. Му цIу къалещантIиссар цила заллу ччуччин къаувссаксса. ДурцIусса лякьа – дунияллул иширттал кIулар, ккаши – абадлийсса (ахиратрал) оьрмулул иширттал кIулар.
Луттирдаву бувсун бур: ФатIимал Идавсин ﷺ ччатIул касак булайхту, ганал цIувххуссар: «Ва ци касакри, ттул душ?» Ганил увкуссар: «Ва нава шавхьсса кIюлаччатIри. Ванил касак вин къабуллуссаксса ттул дакI паракьатну дакъая». Идавсил ﷺ увкуссар: «Ва дур вил буттал вай махъсса шанма гьантлул мутталий канакисса цалчинмур дукия».
Гужну ккашил хьуну аьтIутIисса щейхнахь цIувххуну бур циван аьтIий ура куну. Ганал укунсса жаваб дуллуну дур: «Зун къакIуллив ттул ккашилшивруясса Аллагьнал ﷻ мурад аьтIаву душиву?»
Ца щейхнахь бувсун бур кьинилун цал дукра дукайсса инсанная. Ганал увкуну бур: «Мукун дукайссар сиддикьтурал (ляличIину АллагьначIан ﷻ гъанминнал). Яла ганахь цIувххуну бур кьинилун кIилла дукайминная. «Му муъминтурал дукияр», - дуллуну дур жаваб. Яла цIувххуну бур кьинилун шамийла дукра дукайминная. «Цала кулпатрахь цанна тIуну хIадур дува учача!» – увкуну бур щейхнал.
Абу Аьбдуллагь бин Хафифлул муриднал бувсун бур: «Усттазнал ттуйн буюр бувуна гьарца кьини гьанттайн чIумал цанма зума ритан ацIва кишмиш тIутIи лавсун улухьхьу куну. Ца кьини ганай цIими хьуну, на ацIния ххюва лавсун увкIссияв. Щейхнал ттухгу урувгун увкуна: «Вайксса лавсун ухьхьу вихь щил увкуна?» Гайннува ацIва бувкуну, гайми кьабивтуна».