Ччаву ва дакIмарцIшиву

Ччаву ва дакIмарцIшиву

 

14-мур бутIа

Ччаву

 

КIулшияра, ччаву – му цу-унугу ягу ци-дунугу инсаннал дакIнил ласавур, ганил ччаву хьуманан лазат биян буллай бунутIий. Аллагьнал ﷻ лагънал Заннахсса хIакьсса ччаву хIасул шайссар так ганал дакI рувхIанийсса чапалшивруя (гъав лагаврия) марцI шайхту, цанчирча, Заннан ххирашиву – ччуччин увайсса даражари. Мукунсса ччаврил лишангу – шагьватирттая, гьавасрая, дуниял-ахиратрал неъматру ххирашивруя ххассал шавури. Лагъ Аллагьнан ﷻ ххирашиврул лишан – лагънан Аллагь ﷻ ххирашивур. Аллагьнан ﷻ лагъ ххирашиву – му Заннал биялар (Ирада), Цала лагънан хIатI-хIисав дакъасса неъматру ва хъиншивуртту дулллуну, ЦачIана гъан увну, лахъсса рувхIанийсса хIалданийн ва даражарттайн гьаз увайсса. Ирада – Аллагьнал ﷻ сифатирттавасса ца сифатри. Мунин личIи-личIисса цIарду учайссар, ссащал дархIуну дурив бурувгун. Аьмсса неъматирттацIун дархIуну мунийн учайссар рахIмат (цIими). ЛяличIисса неъматиртацIун дархIуну мунийн учайссар махIаббат (ччаву, ххирашиву).

КIулшияра, Аллагьнах ﷻ эшкьи хьуми буссар шанма журасса: укунмасса инсантал, язи бувгьуми ва ляличIину язи бувгьуми. Гужну Аллагь ххирасса инсан цинявннан ххира шайссар. Щала уммат цанин бувкIун тасттикь бувну бур Аллагь ﷻ ва Идавс ﷺ ххира шаву – гьарца бусурманчунал бурж бушиву.

МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Аллагьнан ﷻ Цала лагъ ххира шайхту, Жабраил малаикнахь учайссар: «Ттун пулансса инсан ххира хьуннича, зунгу та ххира шияра»». Яла га инсан ххира хьунтIиссар циняв савруннал агьалинан, яла га кьамул увантIиссар аьрщарал агьалиналгу»». Ялагу Идавсил ﷺ бувсун бур Заннал махъру: «На Ттула лагънал дакIнивун урувгукун, гиву дунияллул неъматирттахсса ччаву къалякъирча, На ганал дакI Ттухарасса ччаврил дуцIин дувара». Идавсил ﷺ увкуну бур: «Аллагь ﷻ ххирашиврул лишан – Зал кIицI лаглан ххирашивур (зикр)».

 

Ччавриясса махъру

  1. «Лагънал Аллагьнахсса ﷻ ччаву – Зал хъун авур, Заннал рязишиврийн таваккал бутавур, мудан Зал кIицI лаглай дакI рахIат дуккан давур».
  2. Аллагь ﷻ ххирашиву – фаризасса ва суннатсса эбадатру дуллан анавар буккавур ва мютIи къашаврия арх буцавур, увкуну бур. Вай махъру тасттикь буллай бур Идавсил ﷺ бувсъсса Аллагьнал ﷻ мукъурттил: «Лагъ ТтучIан гъан уваймунива яла даража лахъмур – фаризамур биттур бавур. Суннатмур буллайгу лагъ ТтучIан гъан хъанантIиссар, Ттун ххира хьуннинцIа. Ттун лагъ ххира шайхту, Нара ганал яругу, каругу вичIивгу».
  3. Ялагу учай: «Ччаву – мукунсса тагьарди, цанма оьбала барчагу, хъинбала барчагу даххана къашайсса».
  4. Ччаву – дакIнивусса ламари, цана ххирама личIаннин гьарзад ччуччин дуллалисса».
  5. «Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллали ва архIал цама зал маугьари (ширк мабишари)» тIисса Кьуръандалул махъру бувчIин буллай, аьлимчу Мужагьидлул увкуну бур, вай мукъурттил мяъна: «Аллагь ﷻ акъа цама ххира машари» тIиссар, куну.
  6. Аьрифунтуравасса (Аллагь ﷻ кIул шаврил даражалийн ивма) цаннал бувсун бур Аллагьнал ﷻ увкумур: «Ттул лагъ, На гьарзад ляхъан дав вил цIаний, Инагу ляхъан ував Ттуна. Ина тIурча, винна ляхъан дурмунихун агьунна, На хъамаивтун. Инава ляхъан увманая ина неъматирттал гъапул увайхту, лайкьсса куццуй щукру буллай акъара. Цанчирча, На хъамаитан уллалисса гьарца неъмат – му винсса танмихIри, Ттуяту арх уллалисса гьарца ссайгъат – мусиватри».

КутIану учирча, Аллагь ﷻ ххирар тIий бацIавриву нигьачIин дуссар. Мунияту Фузайл тIий ур: «Вин Аллагь ﷻ ххирарив куну вихьва цIуххирча, ссихI мадуккав (жаваб мадулав). Къаххирар учирча, ина чапуршиврувун агьантIиссара. Ххирар учирчагу, виву Аллагь ﷻ ххираминнал тIабиаьт дакъар. Мунияту, Аллагьнан ﷻ сси бизан баврия личIлулну икIу». Ца аьлимчунал увкуну бур: «Алжаннаву яла бюхтnулми неъматру булунтIиссар Аллагь ﷻ кIул хьуминнан ва ххира хьуминнан. Дужжагьравугу яла гужмур аьзав дуссар цавура кIай хасиятру дакъанура, душиврий бавцIуминнан».

 

 

15-мур бутIа

 

ДакIмарцIшиву

 

ДакIмарцIшиврул мяъна. КIулшияра, дакIмарцIшиву (ихлас) – циняв аьмаллу (тIуллу, давуртту) ккаккиялун, пахру-ххаралуя даврия марцI давур. ДакIмарцIшиву муттаэссар ккаккиялун даврин. Ккаккиялун къадурмур – дакIнихтуну дурмурди. Ккаккиялун даву (рияъ) – му инсаннал хIарачат бавур халкьуннал дакIурдиву кIану бугьан, цала хъинсса тIуллу ва хасиятру ашкара дурну, масала, эбадатру халкьуннан хIисав хьуну ччишиву кунна. ХIадисул-кьудсилуву увкуну бур Аллагь Тааьланал: «ДакIмарцIшиву – Ттул кьюлтIшивур, Ттуна ххира хьусса лагънал дакIнин вихшалдарай На тапшур бувсса».

КIулшияра, Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса дакIмарцIшиву загьир шайссар тIуллаву, мукъурттиву ва хъусливу. Гьарца даражалулгу ТавхIидрал агьулданучIа циннасса шартIру дуссар. Ми шартIругу укунссар:

  • цаягу инсанная зарал, хайр биян ягу къадагъа дишин бюхъайшиврий дакI дарцIуну къаикIаву;
  • «на», «жущал», «жун», «жу тIийкун» тIисса махъру къаучаву, так хъамабитала хьуну ягу цамур мяъналий учирча бакъа. Цанчирча, хъанахъимур инсантурал биялалущал бахIаву – кьюлтIсса ширк бишаврин ккаллиссар. Аллагьу Тааьланал увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллали, ва цукунчIав ширк мабихьларди (Заннащал архIал цучIав маишари)» («Ан-Нисаъ» суралул 63-мур аят). Ва аятраву цучIав (цичIав) увкуну чIурчIав дурну дур, цамур куццуй бувчIин ххуллу къабивтун.

Ца мурид ивкIун ур Заннахь цала бунагьру багъишла битаву чIа тIий, укунсса мукъурттийну лаизлай: «Я Рабби, на багъишла ити. Ина махъ буллуну бур Вищала архIал цама зал ккалли къаувма багъишла итанна куну. Вин кIулссар на тачIав мукунсса тIул къадуршиву». Микку мунан бавну бур кьюлтIсса чIу: «НакI ларсун бувкIсса кьинигурив?» - кусса. Микку муриднан нач хьуну дур. ДакIнин багьну бур ца кьини цанна накI дулайхту цала увкусса махъру: «НакIлил ттунма зарал баврия нигьаувсун ура», - кусса. Аллагьнал ﷻ вай махъругума ширкну ккалли бувну бур, муриднал зарал накIлицIун бавхIунутIий (АллагьнацIун ﷻ къабавхIуну). Ва иширал ялув пикри бувара.

 

(гихунмайгу буссар)

 

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Дахху-ласулиясса хIадисру

Исламраву дуссар оьрмулул гьарца иширан ккаккан дурсса низамру. Дуссар низам дахху-ласулулгу. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма тамансса насихIатру бувну бур, хъус машан ласаврия ва даххаврия аькьилну бувсун, аьдилшиврий, тIайлашиврий, щялмахърая личIлулну бикIаврий хъунмур чIурчIав дурну.   Жу...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...