Иминшиву ва хIалимшиву
19-мур бутIа
Иминшиврул ва хIалимшиврул мяъна
Иминшиву (таваззуъ) – щаллуну Заннайн мютIигу хьуну, цукунчIавсса манеъшинна къадурну винма нясивмур кьамул бавури. ХIалимшиву (хушуъ) – мудан циняв пикрирду так Аллагьная ﷻ бусса хIалданий икIавури.
Ялагу увкуну бур, иминшиву – кьюлтIмургу кIулсса Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса вила лагьшиву, ссанчIав акъашиву вив ласаву ва инава Заннал хIакьсса лагъ ушиву кIулманал дакIнивун хIалимсса хIал буххайшиву кIул шавури. Аллагьу Тааьланал увкуну бур (мяъна): «Заннал хIакьсса лагътал – аьрщарайх иминну заназимири. Аьвамтуращал гъалгъа бувайни гайннахьхьун жаваб дулайссар бунагьравун къаагьансса махъ увкуну». («Аль-Фуркьан» суралул 63-мур аят). Цамур куццуй учин, салихIсса инсантал – иминсса, хIалимсса, багьу-бизулуву паракьтасса, дакI хъун къадувайсса, аьвамтурал буллусса суаллахьхьун исвагьину жаваб дулаймири.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Аллагьнал ﷻ ттучIан гьан бувсса вахIъюлуву (илгьамраву) зуйн буюр бувуна иминну бикIи, дакIхъуншиву мадулларди, халкьуннан къаччан бикIанмур мабувари, куну»; «Инсаннан биялсса балари диндалул ягу дунияллул иширттал цIаний инсантурал ганах къулагъас дулларча, так Аллагьнал ﷻ бурувччуми личIаннин». «Инсан гьалак увайсса шанна хасият дуссар: мютIи увсса ба́хилшиву, хъирив нани увсса гьавас ва цаятува цува рязишиву (оьжбу); «Чанссарагу дакIхъуншиву дусса инсан Алжаннавун къауххантIиссар. Чанссарагу иман дакIниву дума дужжагьравун къаагьантIиссар».
Абу Язид аль-Бастамил бувсун бур цахьва ца кьюлтIсса чIунил увкушиву: «Да Абу Язид, Аллагьнал ﷻ хазнарду эбадатрал бувцIуну бур. АллагьначIан ﷻ иян (Аллагь ﷻ кIул хьун) ччарча, ина Заннай мюхтажшиву ва вила заэвшиву ккаккан дува (инава цайминнаяр лавайну мачIаларда)».
Иминшиврул лишанну
КIулну бикIияра, дакIхъун-шиву – му хIакьмур кьамул къабавур, халкь сан ва ссанчIав ккалли къабавур. ХIалимшиврул лишанну – хIакьмур бугьаву, дакI хъун къадаву ва халкьуннащалсса арардаву кIукIлушивур. Мукунма, хIакьмур, тIайламур кьамул бавури, щия нанисса бухьурчагу. ХIалимшивуну ккалли бувайссар кумаг аьркинсса инсан хьунаакьирча, га цукунсса ухьурчагу, личIишиву къадурну кумаг баву, я диндалул, я дунияллул иширттаву цаягу инсан вил кумаграх мюхтажну акъашиву кIулну икIаву, лахъсса рувхIанийсса даражалийн тамахI къабишаву, ва вияра оьккисса инсан ухьунссар тIисса пикри бакIравун буххан къабитаву.
Саляфу-ссалихIинтурал иминшиврул бусаларду
ХьхьичIавасса салихIинтурал гьарца ишираву мисал ласайсса бивкIссар МухIаммад Идавсил ﷺ хасиятрава, мунал тIабиаьтрава. Миннал тачIав дакI хъуншиву ккаккан къадувайсса диркIссар.
Буслай бур МухIаммад Идавс ﷺ къашавайманах урган лагайва, бивкIу буччавриву гьурттушин дайва, ттуккуй буртти ачайва, лагънал оьвчирчагу жаваб дулайва, варанттан дукия дулайва, къатта цIушух башайва, усру дакьин дайва, ххядурксса янна дуруххайва, тта ттизайва, цала къазахънащал архIал щяивкIун дукра дукайва, зузисса къазахъ увххун ухьурча, ганан кумаг бувайва, тIий. МухIаммад ﷺ Идавс цува лагайсса ивкIссар базаллувун цала кулпатран дукия ласун. Ганал аваданманахьхьунгу, мискинманахьхьунгу ссаламгу буллуну, ка дугьайсса диркIссар. Идавсил ﷺ бигьа дувайсса диркIссар халкьуннал ялун дирсса захIматшивурду. Ганал диркIссар кIукIлусса хасият ва исвагьисса тIабиаьт. Идавсил ﷺ чIявуну пиш учайсса бивкIссар, лахъну хъяхъаву къадайсса диркIссар. Пашман хьурчагу, ябакI къабутайсса бивкIссар. Иминну унугу, цала кьимат ялавай къабувайсса бивкIссар. Чумартну унугу, исрафшиву къадувайсса диркIcсар. Гьарца бусурманчунай цIими байсса бивкIссар. МухIаммад Идавсил ﷺ цала лякьа тачIав дукралул дуцIин къадурссар ва тамахIкарну ссахчIав къаурувг-ссар.
Оьмар ибн аль-Хаттаб дирину ачайва тIар. Ганал учайва тIар: «Укунсса заназиннарал вила мурадрайн ччяни иян увайссар ва дакI хъуншивруя арх увайссар».
Халиф Оьмар цала аьркиншиврий чуннив лавгсса чIумал, лагмаминнал ганахь увкуну бур: «Ина жуйн амру бувссания, жу вин аьркинмур ларсун бучIантIиссияв!», – куну. Оьмар-асхIаблул увкуну бур: «Тихунай нанисса чIумалгу, махъунай зана хьувкунгу на вава Оьмарну ливчIунна», – куну. Мунил мяънагу: ттула мурад биттур буван нава лавгунтIий, ттул сий яларай къархьунни.
Ца чIумал Зайд ибн Сабит варанттуй буртти икIлай унува ганачIан Ибн Аьббас гъан хьуну ур ччармузи бугьан. Зайдлул куну бур: «Ттун кумаг буллан аьркиншиву дакъар, я Идавсил ﷺ буттауссил арс!». Ибн Аьббаслул жаваб дуллуну дур: «Жуйн амру бувуна элму кIулминнаха къуллугъ буллан», – куну. Яла Зайдлул Ибн Аьббаслул канийн ппайгу увкуну, куну бур: «Жуйн амру бувуна Идавсил гъанминнан укунсса хIурмат буллан».
Ца асхIабнан ккавккун ур халиф Оьмар-асхIаб цала хъачIрай кIусса кьачIа ларсун най. «Я мусульманнал амир, вин къалайкьри мукун занан!», – куну бур асхIабнал. Оьмардул увкуну бур: «ТтучIан цайми хIукуматирттал вакилтал цала мютIийшиву ккаккан дан занан бивкIукун, ттул дакIнивун пахру, такаббуршиву духлан диркIуна. Ттун ччан бивкIуна ми пикрирду гъагъан бан». Вай махъругу куну Оьмар-асхIаб лавгун, га кьачIлувусса щин ца хъунмав хьусса хъамитайпалул тахIунттавун дуртIуну дур, ганин кумагран.
Ца кьини Мадиналул амир (бакIчи) Абу Гьурайра най ивкIун ур мукьав тIаннул къаргу дуртун, «Амирнан ххуллу булара!», – тIий.
Оьмар ибн Аьбдул-Аьзизлул цала арсначIан укунсса чагъар чивчуну бур: «Ттун кIул хьунни ина винма машан лавсшиву азарда диргьамрал багьасса ляълу дусса кIисса. Ва чагъар вичIанма бивукун, му кIиссагу баххича, ми арцух азара инсан дукра дукан ува. Ласи винма кIира диргьамрансса кIисса, китайнал ляълугу дусса. Му кIиссурай укунсса чичругу дува: «Цала нафсрал кьимат кIул хьуманай Аллагьнал ﷻ цIими бишиннав!».