Инсаншиву ва чувшиву
Инсаншиву ва чувшиву
Чувшиврул ва инсаншиврул мяъна
КIулшияра, чувшиву (футу́вва) ва инсаншиву (муру́вва) ссайн учайссарив бувчIин буллалисса калимартту личIи-личIисса дунугу, гайннул мяъна ца дуссар: мазрал тIайлашиву, диндалул уссурварал хатIарду ссавур дурну бухIаву, вила чIаравминнан хъинбалартту баву, чIаххуран зарал къабаву.
Абу ХIасан Бушанджихь цIувххуну бивкIссар чувшивруя. Ганал увкуссар: «Чувшиву – вила хъачIунттай аьмаллу чичлачисса малаиктал буссаксса хIаллай (мудан) хIалал дакъамуния арх уцавур,».
Аль-Антакил увкуссар: «Инсаншиву – вийва ялувмур биттур бавур, хIараммуния ва чурххал лазатирттая арх уцавур».
СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Чувшиврул аслу-гьану – мудан цайми халкьуннал аьркиншивуртту биттур дуллан хIарачат буллалавур».
Джунайдлухь чувшивруя цIувххусса чIумал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – мискинманайн дакIоьзаву дакъашивур ва аваданманайн къарши къауккавур. ТIайлашивугу – чувшиврул ва тархъаншиврул дусри».
Инсаншиву ва чувшиву – тIарикьатрал шартIру
ТIарикьатрал агьлу ца мукъуйн бувкIун тасттикь бувссар, инсаншиву, чувшиву ва къучагъшиву – Аллагьу ТааьланачIан ﷻ бияврил ххуллийсса шартIру душиву. Нагу зунттал бархху куна инсантурал канихьмунийн ттиликI дутанна, ттун къачча кьяца куна халкьуннал палцI дурмур хъап дуллан, мунил Аллагьнал ﷻ хьхьичI сайки мичIакрал хъаттиралукссавагу кьимат бакъанутIий, ва дунияллийсса цинярда хъус цачIун дуварчагу.
Имам аль-Хавваслухь цIувхху-ссар, циванни муридтурал кьамул къадувайсса цанна дуллалимур, куну. Ганал увкуссар: «Инсаншиврул ва хъинсса тIул-тIабиаьтрал мурид кIункIу уллалиссар халкьуннал бувсса хъинбаларду лахъан ва гайннай багьайкунсса аякьа дуван».
Идавсил ﷺ цала асхIабтуран инсаншиву дуруччаврил агьамшиврийн иша́ра дурну дур, инсаншивруй ттангъа дуван бюхъаймуния байщун бувну бур. Аллагьнал Илчинал ﷺ увкуссар: «Ххуллурдай щябикIаврия мурахасну бикIияра. Зува гикку бусса чIумалгу ххуллурдан багьайсса хIакь булара». АсхIабтурал цIувххуссар: «Ххуллул хIакь цукунссар, я Аллагьнал ﷻ Илчи?» Идавсил ﷺ увкуссар: «Яру гьаз къабаву, щинчIав зарал къабаву, халкь хъинмунийн кIункIу баву ва оьккимуний къадагъа дишаву».
Нуххуву бивкIминная («асхIа-буль-кагьф») цIа дуллай Аллагьу Тааьланал Кьуръандалуву кIицI ларгун дур гайннал чувшиву ва адиминашиву. Чувшиврулли гай тавхIидрайн бувцусса. ТавхIидгу – камилшиврул щаращир. Заннал увкуну бур (мяъна): «Жу вихь (МухIаммад Идавсихь ﷺ) бусанну гайннаясса тIайласса (хIакьсса) бусала. Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали. Жу гай тIайласса ххуллий кьянкьа буварду» («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).
Бувсун бур нуххул агьали адиминашиву, чувшиву дусса бивкIшиву, цанчирча, гайннал мугьлат бакъа Заннайн иман дирхьуссар. Ялагу гайннал чувшиврул лишан – ххуллийн бувккун, Аллагь ﷻ кIул шаврил даражалийн бияннин паракьат къашавур. Ялагу увкуну бур, чувшиврул гьану иманни куну. Муниятур нуххуву бивкIминнайн Аллагьнал ﷻ чувшиву дусса инсантал увкусса (мяъна): «Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали» – куну. («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).
Чувшивруясса ва инсаншивруясса махъру
Саляфу-ссалихIинтурал увкуну бур чувшиврул ва инсаншиврул хIакъираву бюххансса махъру:
- СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Жул пикрилий, инсаншиву – жущара зерххуманан дулавур, зулму бувма багъишла итавур, жущала ххавх-манащалсса арарду цIакь бавур, зарал бувманан хъинбала бавур».
- Имам Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву дуссар Шамлив (Сириянаву), пасихIшиву – Иракьнаву, аьдилшиву – Хурасаннай».
- Фузайлдул увкуну бур: «Чувшиву – диндалул уссурварал гъалатIру багъишла битан кIулшивур».
- Абубакр аль-Варракьлул увкуссар: «Чувшиву дума – муттаэ акъасса инсанни».
- МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Чувшиву – инава Аллагьнахлуну ﷻ вила нафсиран душманну ацIавур».
- Увкуну бур: «Виричу – щинчIав душманну акъамари».
- Мукунма увкуну бур: «Чувшиву дума – яла хъунмамур къанч ппив-ххив бувмари». Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Цавай инсантурал увкуссар: "Жун бавуна ца жагьилнал махъру, вай къанчурдия гъалгъа тIутIисса. Ганан цIа Ибрагьимри» («аль-Анбия» суралул 60-мур аят). Гьарца инсаннавусса къанч – ганал нафсри. Цала нафсирайн, гьавасрайн данди увкма – хIакьну виричусса инсанни».
- ТIий бур: «Чувшиву – цайминнал чулухуннай аьдилшиву дугьавур, ва гайнная винна аьдилшиву тIалав къадавур».
- Оьмар ибн Оьсман аль-Маккил увкуссар: «Чувшиву – хъинсса хасият душивури».
- Ан-Насрабадил увкуссар: «Инсаншиву – чувшиврул къярттар. Мугу –дунияллийнгу ахиратрайнгу ттиликI дутавур (АллагьначIан ﷻ кIура авну)».
- МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Адиминашиву – му вила ичIаллил агьлу ва хъамал ца куццуй хъамалу бавур».
- СалихIминнавасса цаннахь чувшивруя цIувххукун, ганал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – му винма ччимуния арх шавур, инава нигьа увсмунил цIаний (ахиратравусса танмихIрая нигьа увсун)».
- Цаманахь чувшивруя цIувххукун, укунсса махъру увкуссар: «Чувшиву – му вила къатлуву дукра щил дукарчагу личIишиву къадавур: салихIсса инсаннал ягу чапурчунал».
- Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву – оьбала баврия мурахас шавур, так хъинмур бакъа къабавур ва аьрзарду баврия арх уцавур».
- Сагьл ибн Аьбдуллагьлул ﷺ увкуссар: «Чувшиву – МухIаммад Идавсил ﷺ сунналул ххуллу бугьавур».
- Ялагу увкуну бивкIссар: «Чувшиву – буллусса махъ бугьавур ва аманат дурмур ядавур».
- «Чувшиву – инава бувсса хъинбалардах къулагъас къадавур».
- «Чувшиву – чIа тIиманал хьхьичIа къалихъавур».
- «Чувшиву – Аллагьнал ﷻ винма буллусса неъматру ашкара бавур, ялун бивсса бала-апатIру кIучI бавур».
- Чувшиву – вичIанма хъамалу ацIа инсаннайн оьвкусса чIумал, урчIа ягу ацIния цая учарчагу вил дакIнил тагьар даххана къашавур».
- «Дусшивруя хайр тIалав баву чувшиву думанал лишан дакъар»
- «Чувшиву – виярва хьхьичI цайми битавур, дунияллул иширттаву ва ахиратрал иширттаву».
- «Чувшиву – гьарцаннан хъинбала бавур – лайкьманангу, лайкь акъаманангу».
- «Чувшиву – мудан халкьуннал иширтталсса буллалавур, цанчирча, Идавсил ﷺ увкуссар: "Аллагь ﷻ уссар кумаг буллай диндалул уссил иширтталсса буллалиманан"».
- «Чувшиву – халкьуннал гъалатIру багъишла битавур ва гайннал диялдакъашивуртту кIучI давур».
- «Чувшиву – инава цайминнаяр узданну, хьхьичIунну, лайкьну къачIалачIавур».
- Ца дакI марцIсса инсаннал увкуну бур: «Хъамаличу зузи аву – ххаллилсса тIул дакъар».