Инсаншиву ва чувшиву

Инсаншиву ва чувшиву

Инсаншиву ва чувшиву

Чувшиврул ва инсаншиврул мяъна

КIулшияра, чувшиву (футу́вва) ва инсаншиву (муру́вва) ссайн учайссарив бувчIин буллалисса калимартту личIи-личIисса дунугу, гайннул мяъна ца дуссар: мазрал тIайлашиву, диндалул уссурварал хатIарду ссавур дурну бухIаву, вила чIаравминнан хъинбалартту баву, чIаххуран зарал къабаву.

Абу ХIасан Бушанджихь цIувххуну бивкIссар чувшивруя. Ганал увкуссар: «Чувшиву – вила хъачIунттай аьмаллу чичлачисса малаиктал буссаксса хIаллай (мудан) хIалал дакъамуния арх уцавур,».

Аль-Антакил увкуссар: «Инсаншиву – вийва ялувмур биттур бавур, хIараммуния ва чурххал лазатирттая арх уцавур».

СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Чувшиврул аслу-гьану – мудан цайми халкьуннал аьркиншивуртту биттур дуллан хIарачат буллалавур».

Джунайдлухь чувшивруя цIувххусса чIумал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – мискинманайн дакIоьзаву дакъашивур ва аваданманайн къарши къауккавур. ТIайлашивугу – чувшиврул ва тархъаншиврул дусри».

 

Инсаншиву ва чувшиву – тIарикьатрал шартIру

ТIарикьатрал агьлу ца мукъуйн бувкIун тасттикь бувссар, инсаншиву, чувшиву ва къучагъшиву – Аллагьу ТааьланачIан ﷻ бияврил ххуллийсса шартIру душиву. Нагу зунттал бархху куна инсантурал канихьмунийн ттиликI дутанна, ттун къачча кьяца куна халкьуннал палцI дурмур хъап дуллан, мунил Аллагьнал ﷻ хьхьичI сайки мичIакрал хъаттиралукссавагу кьимат бакъанутIий, ва дунияллийсса цинярда хъус цачIун дуварчагу.

Имам аль-Хавваслухь цIувхху-ссар, циванни муридтурал кьамул къадувайсса цанна дуллалимур, куну. Ганал увкуссар: «Инсаншиврул ва хъинсса тIул-тIабиаьтрал мурид кIункIу уллалиссар халкьуннал бувсса хъинбаларду лахъан ва гайннай багьайкунсса аякьа дуван».

Идавсил ﷺ цала асхIабтуран инсаншиву дуруччаврил агьамшиврийн иша́ра дурну дур, инсаншивруй ттангъа дуван бюхъаймуния байщун бувну бур. Аллагьнал Илчинал ﷺ увкуссар: «Ххуллурдай щябикIаврия мурахасну бикIияра. Зува гикку бусса чIумалгу ххуллурдан багьайсса хIакь булара». АсхIабтурал цIувххуссар: «Ххуллул хIакь цукунссар, я Аллагьнал ﷻ Илчи?» Идавсил ﷺ увкуссар: «Яру гьаз къабаву, щинчIав зарал къабаву, халкь хъинмунийн кIункIу баву ва оьккимуний къадагъа дишаву».

Нуххуву бивкIминная («асхIа-буль-кагьф») цIа дуллай Аллагьу Тааьланал Кьуръандалуву кIицI ларгун дур гайннал чувшиву ва адиминашиву. Чувшиврулли гай тавхIидрайн бувцусса. ТавхIидгу – камилшиврул щаращир. Заннал увкуну бур (мяъна): «Жу вихь (МухIаммад Идавсихь ﷺ) бусанну гайннаясса тIайласса (хIакьсса) бусала. Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали. Жу гай тIайласса ххуллий кьянкьа буварду» («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).

Бувсун бур нуххул агьали адиминашиву, чувшиву дусса бивкIшиву, цанчирча, гайннал мугьлат бакъа Заннайн иман дирхьуссар. Ялагу гайннал чувшиврул лишан – ххуллийн бувккун, Аллагь ﷻ кIул шаврил даражалийн бияннин паракьат къашавур. Ялагу увкуну бур, чувшиврул гьану иманни куну. Муниятур нуххуву бивкIминнайн Аллагьнал ﷻ чувшиву дусса инсантал увкусса (мяъна): «Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали» – куну. («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).

 

Чувшивруясса ва инсаншивруясса махъру

Саляфу-ссалихIинтурал увкуну бур чувшиврул ва инсаншиврул хIакъираву бюххансса махъру:

  1. СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Жул пикрилий, инсаншиву – жущара зерххуманан дулавур, зулму бувма багъишла итавур, жущала ххавх-манащалсса арарду цIакь бавур, зарал бувманан хъинбала бавур».
  2. Имам Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву дуссар Шамлив (Сириянаву), пасихIшиву – Иракьнаву, аьдилшиву – Хурасаннай».
  3. Фузайлдул увкуну бур: «Чувшиву – диндалул уссурварал гъалатIру багъишла битан кIулшивур».
  4. Абубакр аль-Варракьлул увкуссар: «Чувшиву дума – муттаэ акъасса инсанни».
  5. МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Чувшиву – инава Аллагьнахлуну ﷻ вила нафсиран душманну ацIавур».
  6. Увкуну бур: «Виричу – щинчIав душманну акъамари».
  7. Мукунма увкуну бур: «Чувшиву дума – яла хъунмамур къанч ппив-ххив бувмари». Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Цавай инсантурал увкуссар: "Жун бавуна ца жагьилнал махъру, вай къанчурдия гъалгъа тIутIисса. Ганан цIа Ибрагьимри» («аль-Анбия» суралул 60-мур аят). Гьарца инсаннавусса къанч – ганал нафсри. Цала нафсирайн, гьавасрайн данди увкма – хIакьну виричусса инсанни».
  8. ТIий бур: «Чувшиву – цайминнал чулухуннай аьдилшиву дугьавур, ва гайнная винна аьдилшиву тIалав къадавур».
  9. Оьмар ибн Оьсман аль-Маккил увкуссар: «Чувшиву – хъинсса хасият душивури».
  10. Ан-Насрабадил увкуссар: «Инсаншиву – чувшиврул къярттар. Мугу –дунияллийнгу ахиратрайнгу ттиликI дутавур (АллагьначIан ﷻ кIура авну)».
  11. МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Адиминашиву – му вила ичIаллил агьлу ва хъамал ца куццуй хъамалу бавур».
  12. СалихIминнавасса цаннахь чувшивруя цIувххукун, ганал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – му винма ччимуния арх шавур, инава нигьа увсмунил цIаний (ахиратравусса танмихIрая нигьа увсун)».
  13. Цаманахь чувшивруя цIувххукун, укунсса махъру увкуссар: «Чувшиву – му вила къатлуву дукра щил дукарчагу личIишиву къадавур: салихIсса инсаннал ягу чапурчунал».
  14. Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву – оьбала баврия мурахас шавур, так хъинмур бакъа къабавур ва аьрзарду баврия арх уцавур».
  15. Сагьл ибн Аьбдуллагьлул ﷺ увкуссар: «Чувшиву – МухIаммад Идавсил ﷺ сунналул ххуллу бугьавур».
  16. Ялагу увкуну бивкIссар: «Чувшиву – буллусса махъ бугьавур ва аманат дурмур ядавур».
  17. «Чувшиву – инава бувсса хъинбалардах къулагъас къадавур».
  18. «Чувшиву – чIа тIиманал хьхьичIа къалихъавур».
  19. «Чувшиву – Аллагьнал ﷻ винма буллусса неъматру ашкара бавур, ялун бивсса бала-апатIру кIучI бавур».
  20. Чувшиву – вичIанма хъамалу ацIа инсаннайн оьвкусса чIумал, урчIа ягу ацIния цая учарчагу вил дакIнил тагьар даххана къашавур».
  21. «Дусшивруя хайр тIалав баву чувшиву думанал лишан дакъар»
  22. «Чувшиву – виярва хьхьичI цайми битавур, дунияллул иширттаву ва ахиратрал иширттаву».
  23. «Чувшиву – гьарцаннан хъинбала бавур – лайкьманангу, лайкь акъаманангу».
  24. «Чувшиву – мудан халкьуннал иширтталсса буллалавур, цанчирча, Идавсил ﷺ увкуссар: "Аллагь ﷻ уссар кумаг буллай диндалул уссил иширтталсса буллалиманан"».
  25. «Чувшиву – халкьуннал гъалатIру багъишла битавур ва гайннал диялдакъашивуртту кIучI давур».
  26. «Чувшиву – инава цайминнаяр узданну, хьхьичIунну, лайкьну къачIалачIавур».
  27. Ца дакI марцIсса инсаннал увкуну бур: «Хъамаличу зузи аву – ххаллилсса тIул дакъар».

 

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...