Инсаншиву ва чувшиву

Инсаншиву ва чувшиву

Инсаншиву ва чувшиву

Чувшиврул ва инсаншиврул мяъна

КIулшияра, чувшиву (футу́вва) ва инсаншиву (муру́вва) ссайн учайссарив бувчIин буллалисса калимартту личIи-личIисса дунугу, гайннул мяъна ца дуссар: мазрал тIайлашиву, диндалул уссурварал хатIарду ссавур дурну бухIаву, вила чIаравминнан хъинбалартту баву, чIаххуран зарал къабаву.

Абу ХIасан Бушанджихь цIувххуну бивкIссар чувшивруя. Ганал увкуссар: «Чувшиву – вила хъачIунттай аьмаллу чичлачисса малаиктал буссаксса хIаллай (мудан) хIалал дакъамуния арх уцавур,».

Аль-Антакил увкуссар: «Инсаншиву – вийва ялувмур биттур бавур, хIараммуния ва чурххал лазатирттая арх уцавур».

СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Чувшиврул аслу-гьану – мудан цайми халкьуннал аьркиншивуртту биттур дуллан хIарачат буллалавур».

Джунайдлухь чувшивруя цIувххусса чIумал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – мискинманайн дакIоьзаву дакъашивур ва аваданманайн къарши къауккавур. ТIайлашивугу – чувшиврул ва тархъаншиврул дусри».

 

Инсаншиву ва чувшиву – тIарикьатрал шартIру

ТIарикьатрал агьлу ца мукъуйн бувкIун тасттикь бувссар, инсаншиву, чувшиву ва къучагъшиву – Аллагьу ТааьланачIан ﷻ бияврил ххуллийсса шартIру душиву. Нагу зунттал бархху куна инсантурал канихьмунийн ттиликI дутанна, ттун къачча кьяца куна халкьуннал палцI дурмур хъап дуллан, мунил Аллагьнал ﷻ хьхьичI сайки мичIакрал хъаттиралукссавагу кьимат бакъанутIий, ва дунияллийсса цинярда хъус цачIун дуварчагу.

Имам аль-Хавваслухь цIувхху-ссар, циванни муридтурал кьамул къадувайсса цанна дуллалимур, куну. Ганал увкуссар: «Инсаншиврул ва хъинсса тIул-тIабиаьтрал мурид кIункIу уллалиссар халкьуннал бувсса хъинбаларду лахъан ва гайннай багьайкунсса аякьа дуван».

Идавсил ﷺ цала асхIабтуран инсаншиву дуруччаврил агьамшиврийн иша́ра дурну дур, инсаншивруй ттангъа дуван бюхъаймуния байщун бувну бур. Аллагьнал Илчинал ﷺ увкуссар: «Ххуллурдай щябикIаврия мурахасну бикIияра. Зува гикку бусса чIумалгу ххуллурдан багьайсса хIакь булара». АсхIабтурал цIувххуссар: «Ххуллул хIакь цукунссар, я Аллагьнал ﷻ Илчи?» Идавсил ﷺ увкуссар: «Яру гьаз къабаву, щинчIав зарал къабаву, халкь хъинмунийн кIункIу баву ва оьккимуний къадагъа дишаву».

Нуххуву бивкIминная («асхIа-буль-кагьф») цIа дуллай Аллагьу Тааьланал Кьуръандалуву кIицI ларгун дур гайннал чувшиву ва адиминашиву. Чувшиврулли гай тавхIидрайн бувцусса. ТавхIидгу – камилшиврул щаращир. Заннал увкуну бур (мяъна): «Жу вихь (МухIаммад Идавсихь ﷺ) бусанну гайннаясса тIайласса (хIакьсса) бусала. Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали. Жу гай тIайласса ххуллий кьянкьа буварду» («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).

Бувсун бур нуххул агьали адиминашиву, чувшиву дусса бивкIшиву, цанчирча, гайннал мугьлат бакъа Заннайн иман дирхьуссар. Ялагу гайннал чувшиврул лишан – ххуллийн бувккун, Аллагь ﷻ кIул шаврил даражалийн бияннин паракьат къашавур. Ялагу увкуну бур, чувшиврул гьану иманни куну. Муниятур нуххуву бивкIминнайн Аллагьнал ﷻ чувшиву дусса инсантал увкусса (мяъна): «Гай мяйжаннугу бивкIссар чувшиву дусса, Заннайн иман дирхьусса агьали» – куну. («аль-Кагьф» суралул 13-мур аят).

 

Чувшивруясса ва инсаншивруясса махъру

Саляфу-ссалихIинтурал увкуну бур чувшиврул ва инсаншиврул хIакъираву бюххансса махъру:

  1. СалихIинтуравасса цаннал увкуну бур: «Жул пикрилий, инсаншиву – жущара зерххуманан дулавур, зулму бувма багъишла итавур, жущала ххавх-манащалсса арарду цIакь бавур, зарал бувманан хъинбала бавур».
  2. Имам Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву дуссар Шамлив (Сириянаву), пасихIшиву – Иракьнаву, аьдилшиву – Хурасаннай».
  3. Фузайлдул увкуну бур: «Чувшиву – диндалул уссурварал гъалатIру багъишла битан кIулшивур».
  4. Абубакр аль-Варракьлул увкуссар: «Чувшиву дума – муттаэ акъасса инсанни».
  5. МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Чувшиву – инава Аллагьнахлуну ﷻ вила нафсиран душманну ацIавур».
  6. Увкуну бур: «Виричу – щинчIав душманну акъамари».
  7. Мукунма увкуну бур: «Чувшиву дума – яла хъунмамур къанч ппив-ххив бувмари». Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Цавай инсантурал увкуссар: "Жун бавуна ца жагьилнал махъру, вай къанчурдия гъалгъа тIутIисса. Ганан цIа Ибрагьимри» («аль-Анбия» суралул 60-мур аят). Гьарца инсаннавусса къанч – ганал нафсри. Цала нафсирайн, гьавасрайн данди увкма – хIакьну виричусса инсанни».
  8. ТIий бур: «Чувшиву – цайминнал чулухуннай аьдилшиву дугьавур, ва гайнная винна аьдилшиву тIалав къадавур».
  9. Оьмар ибн Оьсман аль-Маккил увкуссар: «Чувшиву – хъинсса хасият душивури».
  10. Ан-Насрабадил увкуссар: «Инсаншиву – чувшиврул къярттар. Мугу –дунияллийнгу ахиратрайнгу ттиликI дутавур (АллагьначIан ﷻ кIура авну)».
  11. МухIаммад ибн Аьли Тирмизил увкуссар: «Адиминашиву – му вила ичIаллил агьлу ва хъамал ца куццуй хъамалу бавур».
  12. СалихIминнавасса цаннахь чувшивруя цIувххукун, ганал укунсса жаваб дуллуссар: «Чувшиву – му винма ччимуния арх шавур, инава нигьа увсмунил цIаний (ахиратравусса танмихIрая нигьа увсун)».
  13. Цаманахь чувшивруя цIувххукун, укунсса махъру увкуссар: «Чувшиву – му вила къатлуву дукра щил дукарчагу личIишиву къадавур: салихIсса инсаннал ягу чапурчунал».
  14. Джунайдлул увкуссар: «Чувшиву – оьбала баврия мурахас шавур, так хъинмур бакъа къабавур ва аьрзарду баврия арх уцавур».
  15. Сагьл ибн Аьбдуллагьлул ﷺ увкуссар: «Чувшиву – МухIаммад Идавсил ﷺ сунналул ххуллу бугьавур».
  16. Ялагу увкуну бивкIссар: «Чувшиву – буллусса махъ бугьавур ва аманат дурмур ядавур».
  17. «Чувшиву – инава бувсса хъинбалардах къулагъас къадавур».
  18. «Чувшиву – чIа тIиманал хьхьичIа къалихъавур».
  19. «Чувшиву – Аллагьнал ﷻ винма буллусса неъматру ашкара бавур, ялун бивсса бала-апатIру кIучI бавур».
  20. Чувшиву – вичIанма хъамалу ацIа инсаннайн оьвкусса чIумал, урчIа ягу ацIния цая учарчагу вил дакIнил тагьар даххана къашавур».
  21. «Дусшивруя хайр тIалав баву чувшиву думанал лишан дакъар»
  22. «Чувшиву – виярва хьхьичI цайми битавур, дунияллул иширттаву ва ахиратрал иширттаву».
  23. «Чувшиву – гьарцаннан хъинбала бавур – лайкьманангу, лайкь акъаманангу».
  24. «Чувшиву – мудан халкьуннал иширтталсса буллалавур, цанчирча, Идавсил ﷺ увкуссар: "Аллагь ﷻ уссар кумаг буллай диндалул уссил иширтталсса буллалиманан"».
  25. «Чувшиву – халкьуннал гъалатIру багъишла битавур ва гайннал диялдакъашивуртту кIучI давур».
  26. «Чувшиву – инава цайминнаяр узданну, хьхьичIунну, лайкьну къачIалачIавур».
  27. Ца дакI марцIсса инсаннал увкуну бур: «Хъамаличу зузи аву – ххаллилсса тIул дакъар».

 

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Аллагьнал ﷻ рязишиву

Аллагь цаятува рязи хьуну къаччисса бусурманчу акъахьунссар, цанчирча инсаннал талихI мунивур бусса. Мунияту жува хIарачат бувару хъинсса тIуллу, хъинбаларду буллан. Шикку кIицI лаганну Аллагь Тааьланан ххирасса 10 аьмал.   Оьмур лиххан байсса хъинбала. Идавсил ﷺ увкуну бур:...


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...