Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Ньютон щалагу дунияллий машгьур хьуну ур физикалул гьанусса шанна закон сакин даврийну. Ганал цIа дирзсса шамулчинмур закондалуву бувсун бур дунияллий цимурца гуж-кьуватрайн данди бавцIуну гакссава гуж бикIайссар куну.

 

Ва законгу так математикалуву ва физикалуву дакъасса, кIицI ларгун дур хъиншиву ва оьшиву куннийн ку данди дацIаврия бусласисса кIанттурдавугу.

Ньютоннуяр кIиттуршра шинал хьхьичI яхъанай ивкIссар цIа дурксса аьлимчу, факьигь, суфий АхIмад Заррукь. Га увссар григориан календарьданийн бувну 1442-ку шинал Фас тIисса шагьрулий (цIанасса Марокко), дунияллия лавгссар 1493-ку шинал.

АхIмад Заррукьлул чивчуну бур: «ТачIав дунияллий хIакьмур, мяйжанмур загьир къавхьуссар, ганийн данди цамур щялмахъсса гуж ччалли къабувккун. ТIайламунийн данди мудан буссар батIулмур, щялумур. ХIакьмунийн дандишиву душиврул, тIайламур хъиннува камилну загьиргу шайссар, ганил марцIшиву ва бюхттулшивугу тасттикь дувайссар. ХIакьмур ххуллул лишангу мури», - куну.

Ва низам бартлагаву жунна ккарккунни Адам идавс ва иблис хьунабавкьусса кьини байбивхьуну, хIакьинусса кьинилийн бияннин.

Адам ккавккукун щяйтIан дакI хъун дурну, хIусутIшиврий гъалгъа тIун бивкIссар, ганащал талан бивкIссар, мукун цила цуппа гьалакгу бувссар. Мува кьяйдалий Кьабиллул Гьабилгу ивкIуссар.

Мунияр махъгу дунияллийн Заннал чIявусса идавстал, илчитал тIайла бувкссар, гайннал аьдал-ккалгу 124 азаруннияр ххисса дирссар. Амма гайннащал дяъвайсса бяйкьусса инсантал – мунапикьтал, муттаэтал бувккун, Аллагьнал ﷻ ххуллийн тIайла бавцIуминнан тамансса аькьувашивуртту дурссар.

ХIакьинугу Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса тIайласса ххуллий буминнайн данди бувсса, щяйтIаннул ххуллу бувгьуну наниминнал кьюкьри чан къашай.

«Цукунсса бухьурчагу, душманшиву ва ссивцIу яла́ гьаншивруйн хьул буссар, так дакIмяшминнал буллалисса оьбаларду личIаннин, гайннал питна-заралуннил аслу дакIмяшшиву, хIусутIшиву дунутIий». Вай махъру бувчIин буллай хъунисса аьлимтурал увкуну бур: «Цала бутта ивкIуманащалгума акьил хьун бюхъайссар инсан, амма цаманах дакIмяшшиву, хIусутIшиву духьурча, инсаннал ганащал дакьаву дугьаврий хъунмасса щак бур». Аллагьнал ﷻ буруччиннав жува чапалсса ва кьадарсса хасиятрая.

Адам идавс ﷺ дунияллийн ляхъан увния шинмай щяйтIаннул тIуллугу, мунапикьтурал ва хIусутIчитурал макрурдугу къуртал къашайссар.

Мудан бивкIссар, цIанагу буссар идавстурал хIакьсса варистал – аьлимтал, имамтал, усттазтал, щейхтал. Мунапикьталгу хьхьичIва-хьхьичI вайннайн данди буккайссар. ХIакьинусса ишгу мукунмассар. Аммарив, тIайласса дингу, ИдавсийхчIин ﷺ бивсса хIакьмургу Аллагьнал ﷻ Цала буруччинтIиссар, хIусутIчитурал цуксса хIарачат булларчагу.

Жунмагу хIакьину аьркинни Аллагьнайн ﷻ щукругу бувну, нифакьрая (лажинлякъушивруя) буруччаву чIа увкуну, иътикьад (дакI дацIаву) кьянкьа дурну, жулва диндалул каялувчитурал хъирив бачин. ТалихIрацIа хьусса хIусутIчитурал питнарду ппив-ххив бансса кьуватгу тавпикьгу Заннал булуннав!

 

МухIаммад Муслимов

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Идавс ﷺ увсса къатта

Маккалул Бану Гьашим тIисса махIлалий буссар гьарцама бусурманчунал дакIниву ляличIисса кIану бугьлагьисса къатта. ХIакьину шикку библиотека бур, аммарив ца заманай ва кIанай бивкIссар щала дунияллул тарихрайн асар биян бувсса инсан – МухIаммад Идавс ﷺ ниттил увсса къатри. Идавсил ﷺ тухум...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Дуккаву бигьа хьуншиврул

Дайдирхьунни цIусса дуккаврил шин. Жунма кIулсса куццуй, Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, Занная кумаг чIа увкуну дуллалисса давриву лябуккугу, барачатшивугу дикIайшиву. Дуккаву ккалли дуван бучIир ца яла захIматмур даврин. Мунин бувну, ва макьалалуву цачIун дурну дуссар дук-лакисса чIумал дурккуну...