Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Ньютон щалагу дунияллий машгьур хьуну ур физикалул гьанусса шанна закон сакин даврийну. Ганал цIа дирзсса шамулчинмур закондалуву бувсун бур дунияллий цимурца гуж-кьуватрайн данди бавцIуну гакссава гуж бикIайссар куну.

 

Ва законгу так математикалуву ва физикалуву дакъасса, кIицI ларгун дур хъиншиву ва оьшиву куннийн ку данди дацIаврия бусласисса кIанттурдавугу.

Ньютоннуяр кIиттуршра шинал хьхьичI яхъанай ивкIссар цIа дурксса аьлимчу, факьигь, суфий АхIмад Заррукь. Га увссар григориан календарьданийн бувну 1442-ку шинал Фас тIисса шагьрулий (цIанасса Марокко), дунияллия лавгссар 1493-ку шинал.

АхIмад Заррукьлул чивчуну бур: «ТачIав дунияллий хIакьмур, мяйжанмур загьир къавхьуссар, ганийн данди цамур щялмахъсса гуж ччалли къабувккун. ТIайламунийн данди мудан буссар батIулмур, щялумур. ХIакьмунийн дандишиву душиврул, тIайламур хъиннува камилну загьиргу шайссар, ганил марцIшиву ва бюхттулшивугу тасттикь дувайссар. ХIакьмур ххуллул лишангу мури», - куну.

Ва низам бартлагаву жунна ккарккунни Адам идавс ва иблис хьунабавкьусса кьини байбивхьуну, хIакьинусса кьинилийн бияннин.

Адам ккавккукун щяйтIан дакI хъун дурну, хIусутIшиврий гъалгъа тIун бивкIссар, ганащал талан бивкIссар, мукун цила цуппа гьалакгу бувссар. Мува кьяйдалий Кьабиллул Гьабилгу ивкIуссар.

Мунияр махъгу дунияллийн Заннал чIявусса идавстал, илчитал тIайла бувкссар, гайннал аьдал-ккалгу 124 азаруннияр ххисса дирссар. Амма гайннащал дяъвайсса бяйкьусса инсантал – мунапикьтал, муттаэтал бувккун, Аллагьнал ﷻ ххуллийн тIайла бавцIуминнан тамансса аькьувашивуртту дурссар.

ХIакьинугу Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса тIайласса ххуллий буминнайн данди бувсса, щяйтIаннул ххуллу бувгьуну наниминнал кьюкьри чан къашай.

«Цукунсса бухьурчагу, душманшиву ва ссивцIу яла́ гьаншивруйн хьул буссар, так дакIмяшминнал буллалисса оьбаларду личIаннин, гайннал питна-заралуннил аслу дакIмяшшиву, хIусутIшиву дунутIий». Вай махъру бувчIин буллай хъунисса аьлимтурал увкуну бур: «Цала бутта ивкIуманащалгума акьил хьун бюхъайссар инсан, амма цаманах дакIмяшшиву, хIусутIшиву духьурча, инсаннал ганащал дакьаву дугьаврий хъунмасса щак бур». Аллагьнал ﷻ буруччиннав жува чапалсса ва кьадарсса хасиятрая.

Адам идавс ﷺ дунияллийн ляхъан увния шинмай щяйтIаннул тIуллугу, мунапикьтурал ва хIусутIчитурал макрурдугу къуртал къашайссар.

Мудан бивкIссар, цIанагу буссар идавстурал хIакьсса варистал – аьлимтал, имамтал, усттазтал, щейхтал. Мунапикьталгу хьхьичIва-хьхьичI вайннайн данди буккайссар. ХIакьинусса ишгу мукунмассар. Аммарив, тIайласса дингу, ИдавсийхчIин ﷺ бивсса хIакьмургу Аллагьнал ﷻ Цала буруччинтIиссар, хIусутIчитурал цуксса хIарачат булларчагу.

Жунмагу хIакьину аьркинни Аллагьнайн ﷻ щукругу бувну, нифакьрая (лажинлякъушивруя) буруччаву чIа увкуну, иътикьад (дакI дацIаву) кьянкьа дурну, жулва диндалул каялувчитурал хъирив бачин. ТалихIрацIа хьусса хIусутIчитурал питнарду ппив-ххив бансса кьуватгу тавпикьгу Заннал булуннав!

 

МухIаммад Муслимов

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.     Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим.   МарцIну вичIи дишара, я диндалул уссурвал, Жула Сайид Идавсил сиярдалул бусаннин. Арулдагу лухччигу, арулдагу ссавругу Цахлуну ляхъан дурсса ХIабибуллагь...


Мавлудрал барз

Рабиуль-авваль – бусурманнал календарьданул шамулчинмур барзри. Ва ккаллиссар яла агьаммий зурдардивасса цану. Жунма кIулсса куццуй, Рабиуль-авваль барз барачат хьуссар Аллагьнал ﷻ махъа-махъсса Илчи ﷺ, жуна ххирасса МухIаммад Идавс ﷺ дунияллийн уккаврийну. Идавс ﷺ халкьуннан рахIмуну,...


ТалихI ссаву буссар?

Циняв муния гъалгъа тIун бикIай, циняв муничIан кIункIу тIий бур, амма инсаннахь инава луглагимур бувчIин бува учирча, балжисса жаваб дулунма нажагьгу къалякъай.   Пикри бувара, инсан ур ца ххирасса ххазиналух луглай, амма му чув лабивтун буссарив, цукунсса буссарив къакIулну. Му хьхьичIунай...


Аькьлукар ва халиф

Халиф Гьарун Рашидлул заманнай ивкIун ур Багьлюль тIисса салихIсса аькьлукар. Халиф чIун-чIумуй ганащал хьунаавкьуну ихтилат бувайсса бивкIун бур. Гьаруннул хъярч бувсса чIумалгу Багьлюллул хъинну аькьилсса жавабру дулайсса диркIун дур.   Ца кьини халифнал Багьлюль цачIана учIан увну,...


Лелуххул эбрат

Щейх Ибрагьим Адгьам ивкIссар Шакьикь Балхил усттазну. Ца кьини Шакикь цала щейхначIан увкIун, бувсун бур цува хIалтIилухун ачин хIадур хъанай ушиву.   – Жува хьунабакьиннин цаппара барзру гьантIиссар! – увкуну бур ганал. Амма кIива-шанма гьантлува Ибрагьим Адгьамлун ккавккун ур...