Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Заррукьлул кьяйда – Ньютоннул закон

Ньютон щалагу дунияллий машгьур хьуну ур физикалул гьанусса шанна закон сакин даврийну. Ганал цIа дирзсса шамулчинмур закондалуву бувсун бур дунияллий цимурца гуж-кьуватрайн данди бавцIуну гакссава гуж бикIайссар куну.

 

Ва законгу так математикалуву ва физикалуву дакъасса, кIицI ларгун дур хъиншиву ва оьшиву куннийн ку данди дацIаврия бусласисса кIанттурдавугу.

Ньютоннуяр кIиттуршра шинал хьхьичI яхъанай ивкIссар цIа дурксса аьлимчу, факьигь, суфий АхIмад Заррукь. Га увссар григориан календарьданийн бувну 1442-ку шинал Фас тIисса шагьрулий (цIанасса Марокко), дунияллия лавгссар 1493-ку шинал.

АхIмад Заррукьлул чивчуну бур: «ТачIав дунияллий хIакьмур, мяйжанмур загьир къавхьуссар, ганийн данди цамур щялмахъсса гуж ччалли къабувккун. ТIайламунийн данди мудан буссар батIулмур, щялумур. ХIакьмунийн дандишиву душиврул, тIайламур хъиннува камилну загьиргу шайссар, ганил марцIшиву ва бюхттулшивугу тасттикь дувайссар. ХIакьмур ххуллул лишангу мури», - куну.

Ва низам бартлагаву жунна ккарккунни Адам идавс ва иблис хьунабавкьусса кьини байбивхьуну, хIакьинусса кьинилийн бияннин.

Адам ккавккукун щяйтIан дакI хъун дурну, хIусутIшиврий гъалгъа тIун бивкIссар, ганащал талан бивкIссар, мукун цила цуппа гьалакгу бувссар. Мува кьяйдалий Кьабиллул Гьабилгу ивкIуссар.

Мунияр махъгу дунияллийн Заннал чIявусса идавстал, илчитал тIайла бувкссар, гайннал аьдал-ккалгу 124 азаруннияр ххисса дирссар. Амма гайннащал дяъвайсса бяйкьусса инсантал – мунапикьтал, муттаэтал бувккун, Аллагьнал ﷻ ххуллийн тIайла бавцIуминнан тамансса аькьувашивуртту дурссар.

ХIакьинугу Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса тIайласса ххуллий буминнайн данди бувсса, щяйтIаннул ххуллу бувгьуну наниминнал кьюкьри чан къашай.

«Цукунсса бухьурчагу, душманшиву ва ссивцIу яла́ гьаншивруйн хьул буссар, так дакIмяшминнал буллалисса оьбаларду личIаннин, гайннал питна-заралуннил аслу дакIмяшшиву, хIусутIшиву дунутIий». Вай махъру бувчIин буллай хъунисса аьлимтурал увкуну бур: «Цала бутта ивкIуманащалгума акьил хьун бюхъайссар инсан, амма цаманах дакIмяшшиву, хIусутIшиву духьурча, инсаннал ганащал дакьаву дугьаврий хъунмасса щак бур». Аллагьнал ﷻ буруччиннав жува чапалсса ва кьадарсса хасиятрая.

Адам идавс ﷺ дунияллийн ляхъан увния шинмай щяйтIаннул тIуллугу, мунапикьтурал ва хIусутIчитурал макрурдугу къуртал къашайссар.

Мудан бивкIссар, цIанагу буссар идавстурал хIакьсса варистал – аьлимтал, имамтал, усттазтал, щейхтал. Мунапикьталгу хьхьичIва-хьхьичI вайннайн данди буккайссар. ХIакьинусса ишгу мукунмассар. Аммарив, тIайласса дингу, ИдавсийхчIин ﷺ бивсса хIакьмургу Аллагьнал ﷻ Цала буруччинтIиссар, хIусутIчитурал цуксса хIарачат булларчагу.

Жунмагу хIакьину аьркинни Аллагьнайн ﷻ щукругу бувну, нифакьрая (лажинлякъушивруя) буруччаву чIа увкуну, иътикьад (дакI дацIаву) кьянкьа дурну, жулва диндалул каялувчитурал хъирив бачин. ТалихIрацIа хьусса хIусутIчитурал питнарду ппив-ххив бансса кьуватгу тавпикьгу Заннал булуннав!

 

МухIаммад Муслимов

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...


Таваккулданиясса мусил махъру

    Таваккулданул мяъна дурчIин дуллалисса калимартту:   Идавсил ﷺ увкуссар: «Халкьуннаву яла гужма хьун ччиманал Аллагьнайн ﷻ таваккул бутича». ЯхIъя ибн Муа́ьзлухь цIувххуссар: «Инсан таваккул бутайману та ккаллиссар?» «Цала Заллуну Аллагь ﷻ...


ЗанначIан гьаз дурсса кару

Цала дянивсса икьралдайн, кIулминнайн, соцсетирдайн чул бишлай аьдат хьусса халкьуннал дянив жунна чIявуну хъама дитай ца агьамсса низам: халкьуннайн букканнин цал Аллагьнайн ﷻ лабизан, дуаь дуван.   Ва укунмасса маслихIат бакъарча, бусурманчунал гьанусса мухIлухIин хъанахъиссар,...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...