ДакIурдийн сси бутаймур

ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.

 

Дукра чIяру даву

Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI мурчIи шайссар, Аллагь ﷻ хъама итайссар, цайминнахсса цIими чан шайссар. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма лахьхьин бувссар чанмуний гьашиву дуллан: «Адамлул арснал (инсаннал) цала лякьлуяр оьккисса зад дуцIин къадурссар. Ганан дукиялул ца-кIива лукьма гьассар, бархI тIайла буван хьуншиврул. Мунияр чIярусса дукан багьлай бухьурча, лякьлул ца бутIа дукралул, ца хIачIиялул буцIин бувача, цагу бачIва битича» (Тирмизи, Ибн ХIиббан).

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Дукияра ва хIачIияра (хIалалмур), амма чIяру мадувари (исрапшиву мадари). Заннан къаччиссар исрапшиву дувайми» («аль-Аъраф» тIисса суралул 31-мур аят).

 

Маз чIяву баву

Мазрал инсаннан хайргу, заралгу биян буван бюхъайссар. Гьарца махъ Кьиямасса кьини цинцилттай бишинтIиссар – ягу хъинбалардал, ягу оьбалардал чулий. Кьаагьаву, калам чан баву – бунагьирттал хьхьичIсса къалхъанни; ласу-къасурду бусласаву, маз чIяву баву – бунагьирттачIансса ххуллури. БачIвасса гъалгъарду, бугьтан-гъибатру, бястру – вай гьарзадрал жула дакIурдийн сси бутайссар. ХIадисраву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Кьиямасса кьинилин вихманал ягу ххуймур бусича, ягу ссихI мадуккарача (кьаагьуча)» (Аль-Бухари).

 

Лахъисса шану

Шанашаву – инсаннал чурххавун гуж бучIаншиврул чара бакъасса зад дур. Аммарив хьхьу-кьини личIи къадурну шанашисса инсаннан цала оьрмулул мурад хъама битайссар, танмал шайссар. Му бакъассагу, шану чIяву баву цIуллу-сагъшиврунгу заралссар. Гьантлул мутталий мудан 10 ссятраяр лахъину шанашиманан нигь дуссар къюклил азардая, уч шаврия ва цаймигу цIуцIавуртту сукку шаврия. Лахъисса шанул ня хъуннар дувайссар, бакI цIуцIи байссар.

Кьуръандалуву увкуну бур: «Гайннал шанан личIи бувуна хьхьунил ца чIивисса бутIа, лирчIмур чIун Аллагьнахь ﷻ багъишла битаву чIа тIий гьан дувайва» (сура «Аз-Зарият», 17-18 аятру).

 

Лахъну хъяхъаву

ХIадисраву увкуну бур: «Хъиннува чIярусса хъяхъаву мадувара, мунил къюкI (дакI) дирчIан дувайссар. Чан-кьансса хъяхъаву – Заннал неъматри, цIимири, амма мудансса лахъсса гьар-гьар тIисса хъяхъаву – ургъил бакъашиврул лишанни.

Хъяхъаву даврийну вийнна дирсса ххаришиву ккаккан дуллан бучIиссар, амма му аьдатравун дагьайхту, инсаннал дакI кьакьайссар, кьянкьа лагайссар, Аллагьнаясса ﷻ нигь, бунагьирттая пашманшиву, халкьунахсса цIими чан шайссар. Ххаришиврувугу дазу-зума душиву – бусурманчунал аькьлулул лишанни.

 

Дуланмагъраясса буруккин

Гьунттийсса кьинилия хъиннува пикрирду буллалаву – дакIнинсса загьрулуха лавхьхьуссар. Мукунсса инсан Заннайн таваккул буллай ура тIий унугу, дуланмагърал лагъ шайссар. Аллагьнал ﷻ 99 цIанивасса ца дур «Ар-Раззакь» - кьисмат булайма. «Гьуд» тIисса суралул 6-мур аятраву увкуну бур (мяъна): «Аьрщарайсса гьарца рухI думунил кьисмат Аллагьнал ﷻ чивчуссар (Цала цIимилийну). Аллагьнан ﷻ кIулссар ми чув бикIантIиссарив (аьрщарай ва ахиратраву). Вай гьарзад буссар чивчуну мяълумсса луттираву (ЛавхIуль-МахIфузраву)».

Таваккул – оьнма бикIаву бакъар, му вищава бюхъаймур буллай, хIасил Аллагьнал ﷻ дулунтIишиву вихну икIавури.

Буруккинттарал щукрулийн ххют дутайссар, сукку дувайссар хIусутIшиву ва мяшшиву.

КIицI ларгсса хасиятирттал ва тIуллал жува агьаммуния гъапул буллалиссару, абадлийсса талихIран кIанай чIумуйсса, панасса лаззатру бихьлай. Цала цува увгьуну, ялув авцIуну, кIай заралсса аьдатирттава ливчуманан кIул хьунтIиссар мяйжансса тархъаншиврул тIин. Му тархъаншивугу – Заннайн мютIишивур, бусурманчунал гьарца шаттираву чIалан дикIайсса.

 

МухIаммад Аьлиев

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...


Напсилул хасиятру

Напсилул хасиятруЦала напсилух вичIи дирхьуну, оьбаларду буллан махъаллил акъасса инсаннан хасъсса хасиятру дур къуллугърах къанихшиву ва мудан цува цайминнаяр лавайну икIан ччишиву. Мукунсса инсаннан, мудан хьхьичIун личлай, цайми инсантал цала буюрду биттур буллали буллай, цахва мюхтаж буллан...


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...