ДакIурдийн сси бутаймур

ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.

 

Дукра чIяру даву

Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI мурчIи шайссар, Аллагь ﷻ хъама итайссар, цайминнахсса цIими чан шайссар. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма лахьхьин бувссар чанмуний гьашиву дуллан: «Адамлул арснал (инсаннал) цала лякьлуяр оьккисса зад дуцIин къадурссар. Ганан дукиялул ца-кIива лукьма гьассар, бархI тIайла буван хьуншиврул. Мунияр чIярусса дукан багьлай бухьурча, лякьлул ца бутIа дукралул, ца хIачIиялул буцIин бувача, цагу бачIва битича» (Тирмизи, Ибн ХIиббан).

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Дукияра ва хIачIияра (хIалалмур), амма чIяру мадувари (исрапшиву мадари). Заннан къаччиссар исрапшиву дувайми» («аль-Аъраф» тIисса суралул 31-мур аят).

 

Маз чIяву баву

Мазрал инсаннан хайргу, заралгу биян буван бюхъайссар. Гьарца махъ Кьиямасса кьини цинцилттай бишинтIиссар – ягу хъинбалардал, ягу оьбалардал чулий. Кьаагьаву, калам чан баву – бунагьирттал хьхьичIсса къалхъанни; ласу-къасурду бусласаву, маз чIяву баву – бунагьирттачIансса ххуллури. БачIвасса гъалгъарду, бугьтан-гъибатру, бястру – вай гьарзадрал жула дакIурдийн сси бутайссар. ХIадисраву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Кьиямасса кьинилин вихманал ягу ххуймур бусича, ягу ссихI мадуккарача (кьаагьуча)» (Аль-Бухари).

 

Лахъисса шану

Шанашаву – инсаннал чурххавун гуж бучIаншиврул чара бакъасса зад дур. Аммарив хьхьу-кьини личIи къадурну шанашисса инсаннан цала оьрмулул мурад хъама битайссар, танмал шайссар. Му бакъассагу, шану чIяву баву цIуллу-сагъшиврунгу заралссар. Гьантлул мутталий мудан 10 ссятраяр лахъину шанашиманан нигь дуссар къюклил азардая, уч шаврия ва цаймигу цIуцIавуртту сукку шаврия. Лахъисса шанул ня хъуннар дувайссар, бакI цIуцIи байссар.

Кьуръандалуву увкуну бур: «Гайннал шанан личIи бувуна хьхьунил ца чIивисса бутIа, лирчIмур чIун Аллагьнахь ﷻ багъишла битаву чIа тIий гьан дувайва» (сура «Аз-Зарият», 17-18 аятру).

 

Лахъну хъяхъаву

ХIадисраву увкуну бур: «Хъиннува чIярусса хъяхъаву мадувара, мунил къюкI (дакI) дирчIан дувайссар. Чан-кьансса хъяхъаву – Заннал неъматри, цIимири, амма мудансса лахъсса гьар-гьар тIисса хъяхъаву – ургъил бакъашиврул лишанни.

Хъяхъаву даврийну вийнна дирсса ххаришиву ккаккан дуллан бучIиссар, амма му аьдатравун дагьайхту, инсаннал дакI кьакьайссар, кьянкьа лагайссар, Аллагьнаясса ﷻ нигь, бунагьирттая пашманшиву, халкьунахсса цIими чан шайссар. Ххаришиврувугу дазу-зума душиву – бусурманчунал аькьлулул лишанни.

 

Дуланмагъраясса буруккин

Гьунттийсса кьинилия хъиннува пикрирду буллалаву – дакIнинсса загьрулуха лавхьхьуссар. Мукунсса инсан Заннайн таваккул буллай ура тIий унугу, дуланмагърал лагъ шайссар. Аллагьнал ﷻ 99 цIанивасса ца дур «Ар-Раззакь» - кьисмат булайма. «Гьуд» тIисса суралул 6-мур аятраву увкуну бур (мяъна): «Аьрщарайсса гьарца рухI думунил кьисмат Аллагьнал ﷻ чивчуссар (Цала цIимилийну). Аллагьнан ﷻ кIулссар ми чув бикIантIиссарив (аьрщарай ва ахиратраву). Вай гьарзад буссар чивчуну мяълумсса луттираву (ЛавхIуль-МахIфузраву)».

Таваккул – оьнма бикIаву бакъар, му вищава бюхъаймур буллай, хIасил Аллагьнал ﷻ дулунтIишиву вихну икIавури.

Буруккинттарал щукрулийн ххют дутайссар, сукку дувайссар хIусутIшиву ва мяшшиву.

КIицI ларгсса хасиятирттал ва тIуллал жува агьаммуния гъапул буллалиссару, абадлийсса талихIран кIанай чIумуйсса, панасса лаззатру бихьлай. Цала цува увгьуну, ялув авцIуну, кIай заралсса аьдатирттава ливчуманан кIул хьунтIиссар мяйжансса тархъаншиврул тIин. Му тархъаншивугу – Заннайн мютIишивур, бусурманчунал гьарца шаттираву чIалан дикIайсса.

 

МухIаммад Аьлиев

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


Таваккулданиясса мусил махъру

    Таваккулданул мяъна дурчIин дуллалисса калимартту:   Идавсил ﷺ увкуссар: «Халкьуннаву яла гужма хьун ччиманал Аллагьнайн ﷻ таваккул бутича». ЯхIъя ибн Муа́ьзлухь цIувххуссар: «Инсан таваккул бутайману та ккаллиссар?» «Цала Заллуну Аллагь ﷻ...


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...


ЛирчIсса зумарду

Гьарца бусурманчунан кIулну бикIан аьркинссар хъирив лахъан дуллалисса эбадатгу, чIумуй дурмургу ца даражалий къадикIайшиву. Мунияту учайссар жагьилну унува дурмур хъинссар, хъунав хьукун дурмунияр, куну.   Мунин бувну, зумарду цила чIу-мал дургьуну щаллу дуван хIарачат бан аьркинссар....


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...