Аьрщарая къачIалачIисса чуртту

Аьрщарая къачIалачIисса чуртту

Ссурвал, зун ккавкссарив гъарал лачIлачIисса чIумал щинал кIунтIру щяв багьлай, аьрщаравун бюкьлакьисса куц. Гай багьай чIу бакъа, щинчIав ккаккаврия ягу къаккаккаврия ургъил бакъа́. Ца ссятрава аьрщи кьакьай, амма ца нюжмардува хъякру диркIсса кIанай щюллисса уртту ххяххай. Зул захIматгу мукунмассар: мудан къачIаларчагу, абадлийсса оьрмулуву лякъинтIиссар.

 

Цал-цал пикри шай жула оьрму гьанагьисса гьарахъалу кунмасса бур тIисса: пач, янна шюшаву, аьтIисса оьрчIру, цIунилгу пач. ЧIарав бур цайми хъами – самолетирттай лехлахисса, хъунисса харжру ласласисса, карьера дуллалисса. ДакI кьарчI дикIай: «Циванна на вай мукьвагу чIираву дуснакь бувсса, талихI бакъу».

Бачияра хIакьмунил иттав бурганнуча. Цайми хъами цукун лахъсса шачIанттуй чIаларчагу, му чурттул ахир дакъассар, АллагьначIан ﷻ нанисса бакъахьурча. Ганийх лавхъманах рахIатшиву, паракьатшиву ялугьлай къадикIайссарча, нигь ва гьалакшиву дуссар. Зу лавхъун нанимур чуртту цамурди. Мунил цIай бакъассар, лайкру цачIун къадувайссар, амма Заннал цIимилучIан, рязишивручIан, Алжаннул багъирдавун биян бувайссар. Мунийх лахъавугу – жува Заннахь чIа тIисса неъматри.

Сагьль ибн Сяъдлуясса хIадисраву бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Аллагьнал ﷻ хьхьичI ва дунияллул кьимат бивкIссания мичIакрал хъаттиракссавагу, Заннал чапурчунан щинал хху къабулунтIиссия» («Ат-Тирмизи). Жува хIайран буваймур – арцу, лахъсса къуллугъру, чIюлушиннарду – вай гьарзад укунмасса ххитри абадлиймунил чIарав. Зу буллалисса захIмат ххиттуйн къабуккантIиссар. БагьтIатI хьуну ичIувсса кушу буллалисса чIумал зу чIалачIиссару цичIав хъама къабитайманан.

Ччимур захIмат Заннайнсса эбадатрайн кIура баен бувайсса кIула дуссар. Абу Масъоьд Аль-Ансарил бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ хIадис: «Бусурманчунал хъус (арцу) харж дуварча цала кулпатран, Аллагьнаясса ﷻ чирилийн хьул бивхьуну, харж дурмур цадакьа баврин ккаллиссар» (Аль-Бухари). Пикри бувара: цадакьа бувссаксса чири бияйсса бур цала кулпатрай аякьа дувайманан, Аллагьнахлуну ﷻ дулларча.

Буххаврия, багьтIатI шаврия тIурча, ххал бувара Аллагьнал ﷻ дуниял цукун хIикматну сакин дурну дурив. Идавсил ﷺ увкуссар: «Бусурманчунайн ци захIматшиву диярчагу: багьтIатI шаву, къашайшиву, буруккин, аьзият, къумашиву; сайки ццац кьутIирчагума – Аллагьнал ﷻ муная бунагьру лиххан бувантIиссар» (Аль-Бухари). ЗахIматшивурттайхчIин ва ссавурданийхчIин Аллагьу Тааьланал Цала цIимилийну бунагь-хатIарду багъишла битайссар, дакIнихтунусса тавбалул тIитIайссар Заннал цIимилул къапурду. Зу бивхьусса захIмат оьнма къаличIантIиссар.

ОьрчIру дунияллийн буккаву ва хъуни шаву – укунмасса биологиялул иш бакъар, му хъунмасса захIмат, хIал ххал баву ва уздансса жаваблувшивур. ОьрчI салихIсса инсанну хъуна уварча, нитти-буттан дазу-зума дакъасса чири буссар. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Инсан ивчIайхту ганал циняв аьмаллу къуртал шайссар, шанма личIаннин: бухкъалагайсса цадакьа, ганая лирчIсса мюнпатсса элму ва нитти-буттаха дуаь дуллалисса оьрчIру» (Муслим).

Амма щяйтIан паракьатну къабацIайссар, щурщурду буллай буссар: «Ина алшибакъура, барчабакъура. Вил дусъсса душру кайпирай бунува ина кьининих тIахIни шюшлай, оьрчIалсса буллай, дукра дуллай, ласнал янналийх уту дуклай бура», – тIий. Мукунсса щак-щуклил (васва́срал) марч бивщусса чIумал дакIнин бутияра МухIаммад Идавсил ﷺ ва асхIабтурал хъами, душру, нинухълу. Гайннал янна дуруххайсса диркIссар, дукра дувайсса диркIссар, оьрчIру хъуни бувссар. Му бакъассагу, элму лахьхьайсса диркIссар, тамансса хIадисру бувсъссар, жяматрал оьрмулуву гьурттушин дурссар. Гайннал хъит къабивкIссар карьералул чурттуйх лахълан, Заннал рязишивручIансса чуртту язи бувгьуссар. Му чуртту цIанагу бавцIунма буссар.

Зула захIмат-жапа оьнмасса кунма чIалан бивкIукун, цIунилгу дакIнин бутияра аьрщарайн багьну ца ссятрава асарвагу къаличIайсса гъарал кIунтIру. Амма миннулли кьянкьа ларгсса аьрщарай щюллисса уттарашин личин дувайсса.

Аллагьнал ﷻ жуйвасса цIими хъинну хъунмассар. Жула аьмалданийну бакъарча, Цала цIимилийну чири булайссар. Аллагьнахлуну ﷻ дурмур абадлий личIайссар.

 

Хадижат Муслимова

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...