Халкьуннан кумаг ва хIурмат баву
Халкьуннан кумаг ва хIурмат баву
Расулуллагьнал ﷺ увкуну бур: «Халкьуннан кумаг байманал ччанну Аллагьнал ﷻ цIакь бантIиссар Кьиямасса кьини СсиратIирал ламуйх нанисса чIумал». Идавсил ﷺ ялагу увкуну бур: «Цала диндалул уссин кумаг буллалиманан Аллагьнал ﷻ кумаг байссар».
Гьарзад ляхъан дурсса Заннал – Халикьнал инсаннан сийгу дуллуну, цайми махлукьатраяр лавай увну ур, аьрщарай ганал аьдилсса низам дихьланшиврул. Аьли аль-Хавваслул увкуссар: «Лагътуран (инсантуран) буллусса неъматру махъунмай ласун чIун дучIайхту, Аллагьнал ﷻ гайнначIан инсаннал суратрайсса малаиктал гьан бувайссар, гайннал хIал ккаккан. Гай халкьуннаву чумартшиврул цIа дурксса инсаннал къапулухун бувкIун, чIа тIун бикIайссар. Цала миннат биттур байхту, паракьат къавхьуну, ялагу дула тIун бикIайссар, га инсаннан сси бивзун, цала хасиятрал оьмур чул ялун личин баннин. Яла малаиктурал Аллагьнайн ﷻ леххаву увкуну, га инсан неъматирттацIа увайссар».
Вай махъру тасттикь буллай бур МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисиртталгу: «Аллагьнал ﷻ цаппара неъматру булайссар так бизар къавхьуну халкьуннан кумаг буллалиминнан. Гай бизар шайхту, неъматру цайминнан булайссар». Идавсил ﷺ цала кулпатрахь увкуссар: «Аьишат, винма Заннал буллусса неъматирттайн щукру булува, гай ца къатлул агьулданучIату гьарча, нажагьгу зана къабикIайссар».
Кумаг баврил кьимат ва даража
КIулну бикIияра, бусурманнаха хIурмат буллалиний зу Аллагьу Тааьла хъун уллалиссару. ХIурмат баву сававну муъминчу ияйссар Занная нигь душиврул (такьвалул) даражалийн. Мяъруф аль-Курхил бувсун бур Давуд ат-Таил дуснал ганахь увкумур: «Хъинсса давуртту макьадитав, миннул ина иян уллалиссара Зал рязисса даражалийн». Ганал цIувххуну бур ми цуми хъинбалардур, куну. «Мудан Заннайн мютIину икIаву, бусурманнаха къуллугъ баву, гайннахь насихIат бусаву. Яла кьюкьалама – аваданчунал хьхьичI лергъ тIисса, ганал дуллалисса тIайладакъашиврущал рязисса мискинчури. Яла бюхттулма – мискинми рязи буллалисса, гайннаха хIурмат бусса аваданчури».
Саляфу-ссалихIтал анавар буккайва тIар диндалул уссурваран кумаг буван, гайннал захIматшивуртту бигьа дан. Имам Шяъранил бувсун бур: «На цIувххуссия ттула щейх Аьли аль-Хавваслухь жула заманнайсса цаппараннал тIул-тIабиаьтрал низам яларай дагьаврил багьанттая. Ганал укунсса жаваб дуллуна: «Мунил савав – цала дянив дусшиву ва ччаву сакин даймур кьадитавури: мигу – куннан куннал хъинбаларду баву, ссайгъатру булаву, цадакьа баву ва цаймигу хъинсса давуртту». ХIадисраву увкуну бур: «Инсантурал дакIурдил тIабиаьтравура дуссар цанма хъинбала байма ххира шаву».
Аьли аль-Хавваслул ялагу бувсун бур цала буттал увкумур: «Ттун дакIний бакъар нава тачIав машан ларсун янна-ус, ссахIван, лачIа, хъа, качар, ницI, кьурбандалун биххансса хIайван, нацIу-кьацIу, щарссанин сунттул лачак, бурчул жуларду (масхIу), гьухъа-хIажак ягу инсаннан аьркин шайсса цамур зад. Вай гьарзад жун дустурал ссайгъатран дулайва». Вана укун, жунма бувчIлай бур инсантал цаннан ца кумаг ва хъинбаларду буллай буссаксса, гайннал дакIру ччаврил цачIун дурну дикIайшиву ва бала-апатIру бияврия нигь дакъашиву. Мусиватру ва баларду ссавруннал ва аьрщарал дянив бацIайссар, халкьуннал дянив питна, ссивцIу хъананнин. Гайннал дакIру кунния ку арх дуцайхтури бала-апатIру аьрщарайн ликкайсса.
ЛичIлулну икIу, ттул уссу, муридтурай аьй даврия. Гайннал вихьва учирча: «Жун хъинбала буллан ва вила хъус харж дуллан хIадурну акъахьурча, жущал маацIара» куну, цанна дунияллул хъус ххиранутIий къатIиссарча, вил хIал ххал баншиврулли тIисса. Гайннал мурад – вин цивппа хъуслияр ххирашиву тасттикь бавури. Ца-цавай машачитал ва ахIвал аваданми тIун бикIай усттазтурахь: «Валлагьи, ина жун ххирара жула хъуслияр ва кулпатирттаяр!» Амма ца динар дула учайхту, мяш хъанан бикIай. Мукунминнан захIматшиву цадакьа буллан, хаснува мюжтажминнан кумаг бан!
КIулшияра, бусурмантал, каши чанманан щарсса дуцин кумаг баву хъинссар лагътал тархъан бавунияр ва гъазаватраву гьуртту шавунияр. ЗучIара азарда ягу ххишаласса динар духьурча, гай щин дуцин, каши чанманан хъатIи бан, ятиннан янна ласун, захIматсса иширавун агьманал бурж лахъан ягу чIаххучу ххари уван харж къадурну ва дунияллия гьаврия личIлулну бикIияра.
Имам аш-Шяъранил увкуну бур: «Жу нудру бувссия ялун бивсса бала-апатIрал, буруккинттарал бувгьуминнан кумаг буллан. Идавсил ﷺ увкуссар: «Бусурманнал уммат ца чурх кунмассар: ца базу къашавай хьуну цIурукIуру тIий бухьурча, щалва чурххан асар шайссар, кIиришиву лахъ хъанай, шану къабиллай». Ялагу жу нудру буварду къатлува бувккун нанисса чIумал укунсса махъру учаван: «Я ттул Аллагь, диндалул уссурваравасса цу-унугу ягу цама кумаг аьркинсса инсан жучIан учIан ччай ухьурча, жу зана бикIаннин аглан ува. Та инсан ххуллийн увккун, най ухьурча, та ияннин жу аглан бува!»