Агьаммур байран

Агьаммур байран

Кьурбандалул кьини – Исламравусса яла агьаммур байран хъанахъиссар. Аьрабрай ванийн «Эд аль-АдхIа» учайссар. Му хъанахъиссар Зуль-ХIижжа зурул 10-мур кьини. Мунил хъиривсса шанма гьанттагу байрандалул гьантрину ккаллиссар, миннуйн «ташрикьрал» гьантри учайссар.

Байрандалул хьхьуну лахъсса чIуний укунсса такбир ккалай байбишайссар: «Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, Аллагьу акбар. Ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар, Аллагьу акбар ва лиЛлагьиль хIамд» (вай махъру шамилва тикрал бувайссар).

«Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, Аллагьу акбар. Аллагьу акбар кабиран вальхIамдулиллагьи касиран ва субхIаналлагьи букратан ва асила. Ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар, Аллагьу акбар ва лиЛлагьиль хIамд».

Вай такбирду буккайссар мизитирттаву, къатраву, кьатIув, майданнай – гьарца кIанттаву – арамтурал лахъсса чIуний, хъаннил лагьну, чIу лахъ къабувну. Му бакъассагу, вай такбирду буккайссар мукьрагу байрандалул кьини гьарца чаклил хъирив, азкарду ккалай байбишиннин.

Кьурбан-байрандалул хьхьу эбадатраву гьан дурну хъинссар – му хьхьуну дурсса жула дуаьрду Заннал кьамул дувайссар. ХIадисраву увкуну буссар: «Зумаритавал ва Кьурбандалул байраннал хьхьурду Аллагьнайн ﷻ эбадат дуллай гьан дувайманал дакIнивун пашманшиву къадуххантIиссар, цайминнал дакIурдивун му дурхсса чIумал». Щала хьхьу мукун гьан дуван къабюхъайма хьхьудядизал шания ивзун, чанссавагу хьхьунил бутIа Заннайн эбадатру дуллай гьан дуварча хъинссар. Мукунгу къашайманал хъатIан чак ва кIюрххил чак мизитраву жяматращал бувача.

Кьурбандалул хьхьу дачIи хьуну махъ, Эдрал (байрандалул) чак булланнин чурх шюшавугу хъинссар, укунсса нанижатгу дурну: «На ният дував суннатсса гъуслу (чурх шюшаву) буван», - куну. Байрандалул чак буваннин марцIшиву дурну хъинссар.

КIюрххил марцIсса яннагу ларххун (каши думанал цIусса лаххарча хъинссар), тIааьнсса аьтрилул кьанкьгу дурну, арамтал мизитравун лагайссар Эдрал чак буван. Мунил чIун дайдишайссар баргъ гьаз хьуну 15-20 минутIрава, бувангу бучIиссар ахттайннин. Мизитраву тIурча, байрандалул чак бувайссар баргъ гьаз хьуну 45 минутIрава (дурусну зува лагайсса мизитраву кIул буван бюхъантIиссар). Мизитравун кIюрххилва ччяни бучIавугу суннатссар. Бахьтта, хIаллих бачаву хъинссар. Имам тIурча, чак буван чIун хьувкун учIаву хъинссар. Чак бувну махъ мизитравун увкIсса ххуллийх зана къавхьуну, цамунийх лагавугу суннатссар, чири хъунмассар.

Мизитравун гьан сант дакъаманал цалва шаппа бувангу бучIиссар кулпатращал, оьрчIащал, гъанминнащал. Мукунгу къабюхъайманал цалвалу бувайссар.

Эдрал чак бувайсса куц

ХьхьичIра-хьхьичI нанижат дувайссар: «На ният дуллай ура Кьурбан-байрандалул Эдрал чаклил суннатсса кIира ракааьт дуван хъунасса Заннайн Аллагьу акбар» – куну. Имамнал хъирив буллай ухьурча, ниятраву «имамнал хъирив» тIисса махъру ххи буванссар. Яла кIулманал «Важжагьту» («ИфтитахI») дуккайссар. Ялагу «Аллагьу акбар» куну, каругу гьаз дурну, махъуннай хъазамрай дирхьуну «CубхIаналлагьи вальхIамду лиЛлягьи ва ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар» учайссар. ХьхьичIмур ракааьтрай му куццуй арулва такбир бувайссар, цал бувну цал буваннин вай махъругу учайссар. Яла «АльхIам» буккайссар. КIилчинмунийгу ххюйлва такбир бувайссар, гайва махъругу учайссар. Яла «АльхIам» буккайссар. ХьхьичIмур ракааьтрай «АльхIамрал» хъирив «Кьаф» ягу «СаббихIисма» буккайссар, кIилчинмуний «Икьтараба» ягу «Гьаль атака» буккайссар. Вай сурарду къакIулманал цанма кIулсса сура ягу аят буккин бучIиссар. Яла ссалам булайхту, имамнал лавай ивзун нюжмар кьини кунмасса хутIба бувайссар.

КIай дуаьртту, сурарду ва аятру къакIулманал цувалу буллай ухьурча, кIира ракааьтрайсса ссуннат чак бувайссар цанма кIулсса куццуй, Эдрал чак бувансса ниятгу дурну.

Кьурбан биххаву

Кьурбан-байрандалул кьини ягу хъиривсса шанма ташрикьрал гьантрай хIайван биххаву суннатул-муаккадри, Идавсил ﷺ муних ляличIисса къулагъас дувайсса диркIссар. Кьурбан биххайссар балугъравун увхсса бусурманчунаха. Бихлахисса хIайвандалул оьттул кIунтI буккайхту му бивхманал циняв хьхьичIва бувсса бунагьру шюшайссар.

Машгьурсса аьлимтурал гьарца шинал Кьурбан биххан хIарачат бувайсса бивкIссар, жунмагу аьркинссар муних хъуннасса къулагъас дуван. Идавсил ﷺ увкуссар: «Ттул умматрава яла лайкьминналли Кьурбан биххайсса», – куну.

Биххан бучIисса хIайвант

Кьурбандалун биххан бучIиссар варани, оьл (ниц) ягу ятту (ппалулсса ва гъалулсса). Кьурбандалун биххайсса хIайван варани бухьурча, ххюра шин хьуну, ряххулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар; гъаттарал хIайван кIира шин хьуну, шамулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар. Ми цивппагу арулунная ца биххан шайссар, щалва цанная, цама хIала акъа, биххангу бучIиссар. Яттил хIайван ппалулсса бухьурча, ца шин хьусса, кIилчинмур шинавун бувхсса бикIан аьркинссар; гъалулсса (кьяца, цIуку) кIира шин хьусса, шамулку шинавун бувхсса бикIан аьркинссар. Ца яттил хIайван цаннахлу бакъа биххан къабучIиссар. Вай бакъасса цамур хIайван биххаврийну Кьурбан щаллу къашайссар.

Кулпатраву ца инсаннаха Кьурбан биххарчагу, суннат биттур баврил чири щалва кулпатрайн бияйссар.

Му Кьурбангу адиминал цаятува цалва биххаву хъинссар цама вакил увнунияр. Мукун бюхълай бакъахьурча, цама вакил увну мунахьхьун ихтияр дулунссар. Хъанниллив цама вакил аву хъинссар. Цаманал биххарчагу, цаятува биххайма чIарав ацIаву суннатссар.

Бивхсса Кьурбандалияту ца базу бунугу, шакъархьунна мискинтуран дулун ялувссар, гайннал цанма ччимур буван: ччарча дукан, ччарча даххан. Так аваданманан дуллуну, мискинминнан къадулурча, Кьурбан хIисав къашайссар. Яламур шархьун цаллагу дуркуну, цанна ччинангу дулунссар. Яла хъинмур куц – винма барачатран шаппа ца касак кьабивтун, лирчIмур мискинтурайх дачIавур. Ягу бучIиссар дикI шанма бутIуйх дарчIуну, ца бутIа мискинтуран, ца – чIаххуран ва гъанмаччаминнан булун, цагу винма ва вила кулпатран битан. Кьурбандалул дикI махъун диртун, кьакьан дурнунияр, дуркуну хъинссар. Мунил бурчу, дикI даххангу къабучIиссар, цадакьалун ягу укра цаманан дулайссар, ягу цала дуркуну, ишла дурну мюнпат ласайссар.

Кьурбан биххаврил шартIру

1. Бихлахисса хIайван ялув чивчусса оьрмулувусса бикIаву.
2. ХIайван аьй дакъасса, сагъсса бикIан аьркинссар. ИлтIасса, мурчIисса, аьрччасса, сакъатсса, вичIи кьуркьусса, хъяшхъярсса, къашавайсса биххан къабучIиссар. КIира-шанна ккарччи дакъасса бухьурча, биххан бучIиссар. Миннува яла биххан ххирамургу варанир, яла гъаттарар, яла ппалулссар, яла гъалулссар. Амма ца варанттуяр, ца гъаттарал хIайваннияр, хъинссар арулва яттил хIайван.
3. Кьурбан биххаврил чIун дайдишайссар байрандалул чак бувну махъ. Му чак буваннин хьхьичI биххан къабучIиссар. Шамулчинмур ташрикьрал кьини баргъ гьаннин биххан ихтияр дуссар. Ми гьантрай дяхтта бикIу, хьхьувай бикIу биххан бучIиссар.
4. ДакIниву ният дикIан аьркинссар Кьурбан биххансса.

Кьурбан биххаврил адав

ХIайван биххайсса чIила ххуйну дайл дуван аьркинссар. Къахъинссар биххан хIадур бувсса хIайвандалун чIила ккаккан даву ягу ца хIайван цайминнун чIалай биххаву.

Кьурбан бихханнин цал такбир буккайссар:

«Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиЛлягьил хIамд. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиЛлягьил хIамд. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар. Аллагьу акбар кабиран, валь-хIамдулиЛлягьи касиран, ва субхIаналлагьи букратан ва аси́ля. Ля илягьа илляЛлагьу ваЛлагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиЛлягьил хIамд».

Яла хIайвандалул ччаннугу дархIуну, саргъунну куямур чулий утту бишин бувайссар, Кьиблалул чулинмай кIура баян бувну. Яла укунсса дуаь дуккайссар: «Аллагьумма гьаза минка ва иляйка фатакьаббаль минни́. Бисмиллагьи, Аллагьу акбар. Аллагьумма салли аьла МухIаммадин ва аьла али МухIаммадин ва саллим», – куну биххайссар.

Кьурбан-байрандалул кьини цадакьартту буллай, гъан-маччаминначIан, чIаххурачIан хъамалу занай, ливтIуминнал гьаттардийн зиярат буллай, хъамал кьамул буллай, куннал-ку барча буллай гьан дуван аьркинссар. Укуннагу хIарамсса хIан хIачIаву му кьини жула дин кьякьлухун дишаву хъанахъиссар.

Жулва халкьуннаву Зумаритавал кьинилухсса къулагъас хъуннасса дикIай, чIярусса арцугу харж дурну хIадуршин дуллан бикIай. Кьурбандалул байран тIурча, цаппараннал лайкьну ккалли къадувай, сайки каши дунура бихху къабувай. Мукун къабучIиссар. Жула диндалуву яла ххирамур, ххаллилмур, кьимат лаваймур байран – Кьурбандалул кьинир. Ванихсса къулагъасгу лахъсса даражалийсса дикIан аьркинссар.

И. Оьмаров