Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Лакку билаятрай Ххутрал шяраву АхIмадхъал тухумраву 1884-ку шинал Бутта-хIажинал кулпатраву увну ур Сяъдуллагь-хIажи. ЧIивисса чIумала га ивкIун ур хъинну гъира бусса диндалул элмурдах. Сяъдуллагьлун диндалул элмурду лахьхьин дурну дур цалчин цала буттал Бутта-хIажинал ва ниттил Рукьижатлул.

Оьрмулул ацIния мукьра шинаву га лавгун ур дуклан Турциянавун. Стамбуллай диндалул элмурдугу лархьхьуну, яла му лавгун ур Египетнавун. Египетнал Кьагир шагьрулий Сяъдуллагьлул альАзгьар университет къуртал бувну бур. Мунан кIулну бивкIун бур личIи-личIисса мазругу. АцIра шинай диндалул элмурду лахьлайгу ивкIун, га зана хьуну ур махъунай цала шяравун. Шяравун учIайхту шяраваллил жамятрал га имамну ивтун ур. Сяъдуллагь имамну учIаннин шяраваллил арамтал бивкIун бур хIантту хIачIлай, цалла дусса хъуру-лухччив дахлай.

Сяъдуллагь-хIажинал кьянкьасса къадагъа дирхьуну дур шяраваллил жамятрай, шяраву дусса хIангу дакъа-къатIа дурну дур. Га заманнай ххутрал арамтал цала тарив дарххусса хъу-лухччай цайми заллухърунначIа зун лагайсса бивкIун бур: хъу ттихIин, гъай учин, ххулу буцин. СяъдуллагьхIажинал хIанттий къадагъа дирхьуну махъ, шяраваллил жамятраща бювхъуну бур цалла цайми шяраваллан дарххусса хъу-лухччи зана дуван. Арамтал хIангу кьадиртун байбивхьуну бур къатри дуллай, цаннан цаннал кумаг буллай. Сяъдуллагь-хIажи шяравуцириннан хъинну бусравну ивкIун ур. ОьрчIнийра ганал аслансса тIуллу диркIун дур. Шяраву цалла дакI ххари хьунсса дахханашивуртту хьуну ккаккайхту, Сяъдуллагьлул бувну бур кулпат. Цанмагу бувцуну бур Гъумучатусса Ккилахъал Оьмардул душ Уммукусум. СяъдуллагьхIажинал чичайсса бивкIун бур шеърирдугу. Диндалух даркьусса хIукуматрал политика дакъасса душиву мунан бувчIуну бур. Ва цала шеърирдаву мунияту чичлай ивкIун ур. Цаппара чIун ларгун махъ Гъумучату бувкIун бур му угьан мунал хъирив.

Сяъдуллагь-хIажи ххюва битугу хъачIлий бивхьуну, нигьагу къаувсун гайннахь увкуну бур: «Зул кулпатру бакъарив, оьрчIру бакъарив, зу шиккун циван бувкIссару? Зу шичча сагъну цаягу къагьантIиссару, нагу зухьхьун сагъну къаириянтIиссара, насияра зула шаппай. Зува гьан бувминнахь цахьва насияра учара» – куну. Ми махъру бавукун, Гъумучату га угьан бувкIмий махъунмай лавгун бур. Хьхьувай Сяъдуллагь гъанминнал кумаграйну ЧIарадиял тихачIин чай Закаталлайн лавгун ур. Аммарив Закаталлай му увгьуну ур. Му авкьуну ур Закаталлайсса дуснакьравун. МуначIа дуснакьраву надзирательну ивкIун ур Гъумучатусса оьрчI. Му оьрчIал бувсун бур цала буттахь Сяъдуллагьлуя. Буттал увкуну бур: «Ттул арс, ина кIа аьлимчу ивчIан улурча, жува Аллагьнал ﷻ багъишла къабитантIиссару. Ина кIанан вищава шайссаксса кумаг бува. КIа дуснакьраву цанма ччикун эбадат, чакру буллан ити», – куну. Гъумучири оьрчIалгу Сяъдуллагьлун цащава шайсса кумаг бувну бур.

Дуснакьрал цIияллай Сяъдуллагьлул дайсса диркIун дур цала чак-эбадатру. Ца кьини муначIан лавсун бувкIун бур чIивисса чагъар. Чагъарданийгу бивкIун бур чивчуну: «Чакгу бувну хIадурну икIу», – тIий. Чакгу бувну къаралчитал шанангу бивтун, мунал тIанкI куну бур дуснакьрал цIияллая хIадур бувсса чайн. Закаталлая Сяъдуллагь лавгун ур Турциянавун Сивас тIисса шагьрулийн. Мунал тиха цалва кулпат буцин инсан гьан увну ур. Аммарив кулпат рязи къавхьуну бур. Так ца дянивма арс МухIаммад-Садикь лавгун ур увкIсса адиминащал буттачIан, ялами ливчIун бур Дагъусттаннайва. Сяъдуллагь хIажинал оьрму лавгун бур Турциянаву Сивас шагьрулий. Му цувагу зий ивкIун ур тийх 30-ра шинай муфтийну. Куннан-ку къаккавкна ливтIуну бур Сяъдуллагь-хIажинал кулпатгу. Сяъдуллагь-хIажи цувагу увччуну ур Турциянаву Сивасрай.

АЬ. ХIАЖИЕВА

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...


Дуккаву бигьа хьуншиврул

Дайдирхьунни цIусса дуккаврил шин. Жунма кIулсса куццуй, Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, Занная кумаг чIа увкуну дуллалисса давриву лябуккугу, барачатшивугу дикIайшиву. Дуккаву ккалли дуван бучIир ца яла захIматмур даврин. Мунин бувну, ва макьалалуву цачIун дурну дуссар дук-лакисса чIумал дурккуну...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


Рабиуль-Авваль зурул мажлис

Рабиуль-Авваль зуруй МухIаммад Идавс ﷺ хъун уллай мавлудру дувайсса аьдат дур бусурманнал дянив. Мукунсса мажлис хьунни августрал 24-нний Гъази-Гъумук. Ванил сиптачиталну бувккунни Лакрал райондалул имам ХIабиб Баталов ва райондалул администрация.   Мажлис бувуна паркраву, байбивхьуна...