Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Ххутрал Сяъдуллагь-хIажи

Лакку билаятрай Ххутрал шяраву АхIмадхъал тухумраву 1884-ку шинал Бутта-хIажинал кулпатраву увну ур Сяъдуллагь-хIажи. ЧIивисса чIумала га ивкIун ур хъинну гъира бусса диндалул элмурдах. Сяъдуллагьлун диндалул элмурду лахьхьин дурну дур цалчин цала буттал Бутта-хIажинал ва ниттил Рукьижатлул.

Оьрмулул ацIния мукьра шинаву га лавгун ур дуклан Турциянавун. Стамбуллай диндалул элмурдугу лархьхьуну, яла му лавгун ур Египетнавун. Египетнал Кьагир шагьрулий Сяъдуллагьлул альАзгьар университет къуртал бувну бур. Мунан кIулну бивкIун бур личIи-личIисса мазругу. АцIра шинай диндалул элмурду лахьлайгу ивкIун, га зана хьуну ур махъунай цала шяравун. Шяравун учIайхту шяраваллил жамятрал га имамну ивтун ур. Сяъдуллагь имамну учIаннин шяраваллил арамтал бивкIун бур хIантту хIачIлай, цалла дусса хъуру-лухччив дахлай.

Сяъдуллагь-хIажинал кьянкьасса къадагъа дирхьуну дур шяраваллил жамятрай, шяраву дусса хIангу дакъа-къатIа дурну дур. Га заманнай ххутрал арамтал цала тарив дарххусса хъу-лухччай цайми заллухърунначIа зун лагайсса бивкIун бур: хъу ттихIин, гъай учин, ххулу буцин. СяъдуллагьхIажинал хIанттий къадагъа дирхьуну махъ, шяраваллил жамятраща бювхъуну бур цалла цайми шяраваллан дарххусса хъу-лухччи зана дуван. Арамтал хIангу кьадиртун байбивхьуну бур къатри дуллай, цаннан цаннал кумаг буллай. Сяъдуллагь-хIажи шяравуцириннан хъинну бусравну ивкIун ур. ОьрчIнийра ганал аслансса тIуллу диркIун дур. Шяраву цалла дакI ххари хьунсса дахханашивуртту хьуну ккаккайхту, Сяъдуллагьлул бувну бур кулпат. Цанмагу бувцуну бур Гъумучатусса Ккилахъал Оьмардул душ Уммукусум. СяъдуллагьхIажинал чичайсса бивкIун бур шеърирдугу. Диндалух даркьусса хIукуматрал политика дакъасса душиву мунан бувчIуну бур. Ва цала шеърирдаву мунияту чичлай ивкIун ур. Цаппара чIун ларгун махъ Гъумучату бувкIун бур му угьан мунал хъирив.

Сяъдуллагь-хIажи ххюва битугу хъачIлий бивхьуну, нигьагу къаувсун гайннахь увкуну бур: «Зул кулпатру бакъарив, оьрчIру бакъарив, зу шиккун циван бувкIссару? Зу шичча сагъну цаягу къагьантIиссару, нагу зухьхьун сагъну къаириянтIиссара, насияра зула шаппай. Зува гьан бувминнахь цахьва насияра учара» – куну. Ми махъру бавукун, Гъумучату га угьан бувкIмий махъунмай лавгун бур. Хьхьувай Сяъдуллагь гъанминнал кумаграйну ЧIарадиял тихачIин чай Закаталлайн лавгун ур. Аммарив Закаталлай му увгьуну ур. Му авкьуну ур Закаталлайсса дуснакьравун. МуначIа дуснакьраву надзирательну ивкIун ур Гъумучатусса оьрчI. Му оьрчIал бувсун бур цала буттахь Сяъдуллагьлуя. Буттал увкуну бур: «Ттул арс, ина кIа аьлимчу ивчIан улурча, жува Аллагьнал ﷻ багъишла къабитантIиссару. Ина кIанан вищава шайссаксса кумаг бува. КIа дуснакьраву цанма ччикун эбадат, чакру буллан ити», – куну. Гъумучири оьрчIалгу Сяъдуллагьлун цащава шайсса кумаг бувну бур.

Дуснакьрал цIияллай Сяъдуллагьлул дайсса диркIун дур цала чак-эбадатру. Ца кьини муначIан лавсун бувкIун бур чIивисса чагъар. Чагъарданийгу бивкIун бур чивчуну: «Чакгу бувну хIадурну икIу», – тIий. Чакгу бувну къаралчитал шанангу бивтун, мунал тIанкI куну бур дуснакьрал цIияллая хIадур бувсса чайн. Закаталлая Сяъдуллагь лавгун ур Турциянавун Сивас тIисса шагьрулийн. Мунал тиха цалва кулпат буцин инсан гьан увну ур. Аммарив кулпат рязи къавхьуну бур. Так ца дянивма арс МухIаммад-Садикь лавгун ур увкIсса адиминащал буттачIан, ялами ливчIун бур Дагъусттаннайва. Сяъдуллагь хIажинал оьрму лавгун бур Турциянаву Сивас шагьрулий. Му цувагу зий ивкIун ур тийх 30-ра шинай муфтийну. Куннан-ку къаккавкна ливтIуну бур Сяъдуллагь-хIажинал кулпатгу. Сяъдуллагь-хIажи цувагу увччуну ур Турциянаву Сивасрай.

АЬ. ХIАЖИЕВА

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


АхIмакьманал лишан

ХьхьичIазаманнай ца аькьлукар най ивкIун ур цала иширттай Бухаралив. Ганан ххуллул гьалмахчуну бакIрайн агьну ур хъинну маз чIявусса адимина. Ганал аькьлукарнахьхьун чIявусса суаллу буллай, жаваб дулуннин къаавцIуну, цала ва цайминнал оьрмурдавасса ишругу буслай, ивкIун ур.   Акьлукар...


Имам Гъазалил насихIатру

Исламрал тарихраву ца яла машгьурма аьлимчу ивкIссар имам МухIаммад Абу ХIамид аль-Гъазали. Ганан ХIужжатуль-Ислам – «Исламрал ХIучча» тIисса ялунцIа дирзун диркIссар. Имамнал луттирду азарда шинал мутталий бусурманнал умматран чаннайн буккансса чаннацIукуну хъанай бур. Шикку...