Зунттурдая Кьуръандалуву
Аллагь Тааьланал ва дуниял ляхъан дурну дур махIатталсса низамрай. Гьарца задрал дур циннасса мяъна. Инсан мудан хIайран увай лахъсса, бюхттулсса зунттал. Жунмагу ххирар зунттурду, жувагу зунттал халкь бухьувкун. Заннал кьудратгу зунттаву хъиннура гужну чIалан дикIай.
Буссарив жула диндалуву зунттурдая ци-бунугу увкуну? Бачияра Кьуръандалувун буруганнуча! Сайки 1500 шинал хьхьичIва МухIаммад ИдавсийхчIин ﷺ халкьуннайн ликкан бувсса Луттирал баян бувну бур зунттурду укунма ккаккиялун ягу ссанчIав бакъа ляхъан къабувшиву. Аятраву увкуну бур (мяъна): «Гайннан къачIалачIиссарив вилттили оьрчIал кIану куннасса, ялапар хьун сант дусса аьрщи ва куртIну аьрщаравун кьувтIусса, ттарцIру кунмасса зунттурду!» («ан-Набаъ, 6-7 аятру). Шикку бувсун бур аьрщаравусса зунттал «мархрал» ми цIакьну бувгьуну бушиву. Мяйжаннугу, къатри дуллалисса чIумал жува цал гьану бутIару, акъахьурча къатта хъунмасса хIаллай къаличIантIишиву кIулну. Мунин бувну, зунтталгу цанмасса гьану бушиву вих хьун захIматсса зад бакъар.
Цамур аятраву бур (мяъна): «ЧIалай бакъарив зунттурду, кьянкьану бацIан бувсса, цукун лахъсса бунугу сукку къатIисса» (аль-Гъашия, 19 аят). Му куццуй, зунттал аьрщи цIакь дуллалиссар, аьрщараву бивщусса мярду кунма, лухччи дургьуну буссар.
«Ан-Нагьль» суралул 15-мур аятраву увкуну бур (мяъна): «Аллагьнал ﷻ лухччиний бацIан бувссар цIакьсса зунттурду, аьрщи хъюлчу къатIуншиврул». Уттизаманнул геологиялул элмулул тасттикь буллай бур зунттурдал дугьайшиву аьрщи сукку шаврия. «Мархри» буссар тIар цивппа зунттал лахъшивунияр цимилвагу куртIсса. Муниятури миннуйн «ттарцIру» учаву лайкьсса.
Кьуръандалул цайми аятирттаву бувсун бур Ахирзамана бувкIукун зунттурду ппив хьунтIишиву (мяъна): «Зунттурду сукку хьуну, шархь ттурлу кунма бакъа хьунтIиссар» (ан-Набаъ, 20 аят).
«Та кьини халкь бикIантIиссар кIаникIанттайх ппив хьусса чIимучIалт кунма. Зунттурду лащантIиссар дирттусса ппалуха» («аль-Кьариаь», 4-5 аятру).
Мукуннасса мяъна дусса махъру бур «ан-Намль» суралул 88-мур аятраву: «Кьянкьану бавцIуну чIалай бивкIсса зунттурду ттуруллив кунма гьузуй чIалантIиссар».
КIулну бивкIссарив щин-бунугу МухIаммад Идавсил ﷺ заманнай, ттизаманнул элмулул дахьва уттигъанну тасттикь бувмур. XIX-мур ттуршукулийн бияннинсса геологиялул луттирдаву бувсун бивкIссар так аьрщарал ялувсса зунттурдая. Гайннул мархри бушиврул теория 1850-ку шиннардий буккан бувссар ва так ттуршра шинава тасттикь хьуссар.
Бусурманнан сий дусса зунттурду
Сафа ва Марва. Вай кIивагу мубараксса зунтту буссар Маккалив. Арилва миннул дяних буккаву – ХIаж баврил рукнури (бутIа). Ми буссар аль-ХIарам мизитрал ва Зам-Замирал щаращул чIарав. Бусалалийн бувну, Ибрагьим идавсил кулпат Гьажар бивкIссар цила чIивисса арснан Исмяиллун дулунсса щинах луглай кIивагу зунттул дяних лечлай, Аллагьнайн ﷻ дуаьрду дуллай. Мунил дуаь Заннал кьамул дурну, къундалул билаятрай Зам-зам щинал щаращи бувкссар.
Аьрафат. Вагу хIажитуран агьамшиву хъунмасса зунттури, цанчирча ванил чIаравсса арив дувайссар ХIажлил яла чара бакъамур эбадат (Аьрафалий бацIаву). Мукунма, шикку хьуна бавкьуссар Алжаннава аьрщарайн гьан бувсса Адам идавс ва мунал кулпат ХIава.
Жабал ан-Нур. Ванил цIа аьрабрая таржума дуварча «Нурданул зунтту» тIиссар. Ва зунттуйсса «ХIираъ» тIисса цIа дусса нуххувури МухIаммад Идавс ﷺ тамансса шиннардий халкьунная арх увцуну, цувалу Заннайн эбадат дуллай, пикрирдай ивкIсса. Цалчинсса Кьуръандалул аятру ИдавсичIан ﷺ лавсун Жабраил малаик «Нур» зунттуйнни увкIсса. Зунтту буссар Маккалия 3,5 километралул архшиврий. ХIажлив бувкIмий Кьуръан ликлай байбивхьусса кIану ккаккан, цанма барачатран ва зунттуйн гьаз шайссар.
Савр. Ва зунттуйсса нуххуву душмантурая лабивкIссар Маккалия Мадиналив гьижра бувну най бивкIсса МухIаммад Идавс ﷺ ва Абубакар . Шиккунгу гьаз хьун бюхъантIиссар та мубараксса аьрщарайн биян бювхъуминнаща.
УхIуд. ХIадисраву увкуну бур: «УхIуд – жунма ххирасса ва цин жува ххирасса зунттури». Ванил чIарав хьуссар МухIаммад Идавсил ﷺ талатаву. Му талатавриву бусурманнал аьрал бух хьуссар, чIявусса асхIабтал ва Идавсил гъан-маччами ливтIуссар.