Аьраб маз – хIакинтурал мазрив?

Мяйжаннугу, дуссарив дару бакъасса азар? Дакъашиву цалчин исват бувссар МухIаммад Идавсил ﷺ цалва: «Букияра даруртту, цанчирчан Аллагьнал ﷻ хъин къадувайсса азар ляхъан дурну дакъар, так хъунав шаву личIаннин».
Ччянирасса Исламрал медициналул (Идавсил ﷺ медициналул) чул бишлай бур тIабиаьтрал дуллусса затурттийн: ницI, зайтунналул нагь, чассаг ишла баврийн; мукунма, хIижамалийхчIин (кьуру бизаву) инсантал хъин баврийн. Вайнува чIяруми затру дур цIанасса медициналулгу чялишну ишла дуллалисса. Бусурманнал медицина машгьур хъанай дайдирхьуну дур VIIмур аьсрулий Халифатрал дазурду гьарта-гьарза хьусса ппурттуву. Му чIумал чIяру хьуну дур математикалул, физикалул, химиялул, медициналул ва фармакологиялул элмурдал арардаву дурсса элмийсса тIитIаларттугу.
МахIаттал хьунсса иш бакъар Исламраву элмурдал чулухуннай, хаснура медициналуву дурсса тIитIалартту лавайсса кьиматрай диркIшиву. ТIайлассар, хьхьичIарасса медициналуву ишла дуллай диркIсса цаппара рецептру дур цIанасса медициналувугу махIаттал-махIасара хьунсса. Аммаки фармацевтътал миннущалгу бакьлай бур. Исламрал медициналуву ххяххияртту дакъассагу, чялишну ишла буллай бивкIун бур хIайвантрал чурххал базурду. XVаьсрулий сириянал аьлимчу Ибн аль-Дурайхимал «ХIайвантраясса мюнпатрал лу» тIисса луттираву дур рецептру лелуххантрал, шатрал ва цаймигу хIайвантрал тканну ишла дурсса. Масалдаран, Авиценнал цала луттираву чивчуну бур хьхьируннал оьтту, ттуккул ттиликI даруран ишла дувайсса куццуя.
Цаппарава уттизаманнул аьлимтал бур аьрабнал аьлимтурал грекнал халкьуннал медициналул ахттаршиннарду чялишну ишла дуллай бивкIун бур тIий. Амма, тарихрал элмурдал аьлимтал муницIун бакьлай бакъар. Иширайн бувнурив, грекнал элмулул аьрабнал медициналул гьану бивзшиврун ккалли буллай бур. Аьрабнал медицина хьхьичIуннай хъанай дайдирхьусса чIумал Гагилейл ва Гиппократнал дурсса чIяруми тасттикьшиннарду кьамул къадуллай бивкIссар. Аьрабнаву медициналул элму хьхьичIуннай хъанай дачаврил агьаммур савав дур хIакинтурал кIулшивуртту ва миннал бувайсса кумаг циняв халкьуннан буван бюхъайсса бушиву. Медициналул кумаг цинявннан бан бюхъаврийну, чIявуми азарханарду халкьуннал дакIнихтуну ва цивппа рязийну бувсса кумагирттайнусса арцуйну зузи баврийну, хIакинтурал даврил даража гьаз бувансса практикалул даву хъуннасса диркIун дур. Медициналул кIулшивуртту хьхьичIуннай шавриву хIисавравун ласунсса зат цамургу бур – мадрасартту ва мактабру азарханардал чIарав буллаллаву.
Муна му тарап дургьуну бувну бур Каирдайсса, Харранайсса (цIанасса Турция) ва Багъдадливсса азарханарду. КIулшивурттайну гьашиву къадурну, студентътал азарханалий утту бивхьусса къашайшалтрачIан занай, миннал цIуцIавурттал хъирив бивзуну, ми цукун хъин буллай бурив лахьхьайсса бивкIссар. Луттирдал элмурдая тIурчарив, IX-X-ми аьсрурдай яла агьамми диркIун дур Авиценнал элмурду. Мукунна чялишну ишла дуллай бивкIссар «ХIикматшиврул алжаннул багъ» тIисса медициналия, психологиялия, педиатриялия Аьли ибн Сагьл Раббан ал-ТIабарил цалчин чирчусса энциклопедиялул даву.
Ал-ТIабари увну ур 838 шинал Ираннаву, ивкIуну ур 870 шинал. Ва агьну ивкIун ур математикалухун, астрономиялухун, медициналухун. Хаснува хъунмасса бутIа бивхьуну бур ванал медицина хьхьичIуннай давриву. ХIадисирттайн ва Кьуръандалул аятирттайн бувну Ал– ТIабари исват буллай ивкIун ур дакIнил тагьар инсаннал цIуллусагъшивруцIун дархIусса душиву. Махъату, ванал му исват бувну бур цала элмийсса давурттаву. Ванал учениктуравасса ур дянивмур аьсрулул заманнай хъинну машгьурну ивкIсса хIакин – МухIаммад ал-Рази. «Аькьлукаршиврул багъ» тIисса («Элмурдал алжан» тIисса цамургу цIа дур ва луттиран) машгьурсса цала луттираву аль–Табарил хIарачат бувну бур та заманнул медициналул масъалартту аьч буван. Луттиравусса «ХIайчалтраясса лу», «Дукра давриясса трактат», «ХIижамалул лу» тIисса бутIрал цалва буслай бур шиву чивчумуния. «ПаччахIнал ссайгъат» тIисса трактатраву бувсун бур дукихIачIия тIайлану канансса ва дарударманну тIайлану буллансса куц. «ЦIуллушивруй аякьа» тIимур бутIуву ишла дурну дур грекнал ва индиянал хIакинтурал давуртту.
Бусурманнал хIакинтурал ва аьлимтурал дурсса тIитIаларду ишла дуллай бур цIанасса заманнул медициналувугу. Шиккува кIицI лаган, аьрабнаву бувсса азарханарттайн бувнугу, вайнначIасса медицина хьхьичIуннай шаврин хъунмасса асар биян бувну бур. Диндалул ва ихIсандалул чулухасса харжлугърайну зузисса хIукуматрал азарханардай хъин буллай бивкIссар психика даххана хьусса инсантал ва шикку ябуллай бивкIссар оьрмулул бугьарами ва мушакъатми. Азарханардай миски-гъаривсса инсантураща ишла дуван бюхъайсса бивкIун бур хьхьичIунсса хIакинтурал кIулшивуртту. Хъаннихь ихтияр диркIун дур къашавайсса оьрчI ал-ТIабаричIан увцуну бучIан, мискинтурахь ихтияр диркIссар ал-РасичIа операциярду буван.
Ца мадара машгьурсса азарханардал сияхIраву бивкIун бур 872 – 874 шиннардий Каирдай бувну бивкIсса АхIмад ибн Тулуннул азархана, 1285 шинал Каирдай султан Калаваннул бувсса ал-Мансурил азархана, XII-мур аьсрулий Дамаскалий гьану бивзусса ал-Нурил азархана бивкIун бур Нуруддин Зангил пишкаш бувсса хъунмасса библиотекагу бусса та заманнайсса ца яла хьхьичIунмур медициналул школалун ккаллисса. Азарханардай бивкIун бур классикалул луттирду буккайсса, ахттаршиннардаясса ихтилатру бувайсса хъунисса лекциярдал заллу.
ХIУРИЗАДА КАМАЛОВА