Щейхнал лу буккан бувунни
Щейх Жамалуттин увну ур 1788-ку шинал МухIаррам зурул 16-ку кьини Гъази-Гъумук Сайд-ХIусайнхъал тухумраву. Ганал наслу наниссар МухIаммад Идавсил ﷺ душ ФатIиматлуя ва ганил лас – МухIаммад Идавсилгу ﷺ ссурахъу Аьлияту.
Гъумучиял Жамалуттин дуклай ивкIун ур Ярагълиясса МухIаммадлучIа, яла – Кумиял СалихIлучIа, ялагу – Ссугърахь. Жамалуттиннун 16 шин хьувкун, дуклан лавгун ур Ашттарханнайн, яла – Туркнавун. Жагьилний зий ивкIун ур Аслан-ханначIа мирзану. Аслан-хангу хъинну рязину ивкIун ур Жамалуттиннуя ва ганал марцIшиврия. Ханнал ганайн хъуннасса вихшалагу дишайсса диркIун дур.
Щейх Жамалуттиннул арс АьбдурахIман цала луттираву чичлай ур: «Ттул ппу Накьшбанди тарикьатравун ухханнин зий ивкIссар Аслан-ханначIа. Цаппара хIал лагайхту буттал Аллагьнахь ﷻ багъишла ита увкуну, Аслан-ханнащалсса дусшивугу кьадиртун, МахIаммад Ярагъиная Накьшбанди тарикьат ларсун дур. Тарикьат ласайхту ттул ппу халват хьуну ур, цаппара хIаллава инсантурал кьюкьри дукIлан диркIун дур буттачIан. Аслан-хан тIурча нигьа увсун ур Накьшбандинал тарикьат цалла аьрщарай машгьур хьунссар ва инсантурачIа мунал даража лахъ хьунссар, тIий. Аслан-ханнал дакIниву бумур кIул шайхту, ттул буттайн дакI дургьуми байбивхьуну бур миннал дянивун дичлан. Мукунсса иш цанма чIалан бикIайхту, ттул ппу ивзун ур ЦIахъардал чIаравсса Къуппиял шяравун. Даргиял агьулданучIа га хъинну машгьурну ивкIун ур. Аслан-хан тIурча, кIила-шамила ттул буттайн бала биян бан ччай ивкIун ур, амма Аллагьнал ﷻ буттаяту бала байщун бувну бур. Ца чIумал Аслан-ханнал оьвкуну бивкIссар буттайн цачIанма, ивчIансса кьасттирай. Цалла аьсаврайнгу хъар хьуну, ттул ппу авцIуну ур Аслан-ханнал хьхьичI. Му чIумал ханнал, лажиндарал ранггу даххана хьуну, чIаравсса къатлувун лавгун цала нукартурахь увкуну бур: «Итаакьияра му, мабари мунан танмихI. Ттун ккавккунни мунал ацIвагу кIисса нурданул чанна лавхъун».
Щейх Жамалуттин ивкIссар Дагъусттаннал имамталну хьусса Шамиллул ва ГъазимухIамадлул устаз, Имаматрал хIукуматрай каялувшиву дуллалисса ккурандалий бакIчишиву дуллайгу ивкIссар.
Имам Шамил Аьрасатнал увгьусса чIумал Жамалуттиннул пикри бувссар Дагъусттанная ивзун Туркнал билаятрай мина дишин. Тиккусса диндалул аьлимтурал щейх Жамалуттин хъунмасса хIурматрай кьамул увссар. Туркнаву Щейх ЖамалуттиннучIан занан бивкIун бур чIявусса аьлимтал, щейхтал, тийхва яхъанахъисса Дагъусттаннал агьлу. Ганал цIа Стамбуллайгу хъинну машгьур хьуну дур. Щейх Жамалуттиннул ва дуниял кьадиртун дур 1866-ку шинал.
Гъази-Гъумучатусса щейх Жамалуттиннул чивчусса «Адабуль-марзия» тIисса лу хъанай бур диндалул ххазинардавасса ца жавгьар. Ваниву балжину бувсун бур гьарца бусурманчувнал Аллагьнаха ﷻ лагъшиву цукун дуван аьркинссарив, тIарикьатрал ххуллу цукунссарив. Уттинин ва бия так аьраб мазрай итабавкьуну, аьраб маз къакIулминнаща буккин, пайда ласун бюхълай бакъая. Ттигъанну Дагъусттаннал Муфтий щейх АхIмад Афандинал сипталийну «Адабуль-Марзия» Муфтиятрал элмулул отделданул оьрус мазрайн таржума бувну, «Этика, угодная Творцу» тIисса цIанилу итабавкьуссар.
Декабрьданул 14-нний МахIачкъалалив «Аьрасат ттул тарихри» тIисса музейраву хьунни щейхнал лу ита бакьаврин хас бувсса мажлис – презентация.
Шиккун бавтIуна имамтал, аьлимтал, хIукуматрал къуллугъчитал ва цаймигу лак бакъассагу, щалва Дагъусттан республикалул миллатирттал вакилтал.
Мажлис байбивхьуна МахIач-къалалул Хъун-мизитрал имамнал кумагчи Шамил Нурудиновлул Кьуръандалул аятру буккаврия.
Хъирив махъ лахъан увккуна Муфтиятрал Зунтталмур округрайсса жаваблувсса вакил АьлиасхIаб Разакьов. Ванал бавтIминнахь Муфтийнаяту ссаламгу бувсун, дакIнин бувтуна Ислам – хъиншиврул, ихIсандалул дин душиву, кIицI лавгуна жула диндалул аьлимтурая, щейхтурая ливчIсса луттирду ккалай, гайннал ххуллу бувгьуну бачаврил агьамшиву.
Дагъусттаннал экономикалул министрнал кумагчи ХIажи ХIажиевлул цачIун хьуминнахь бувсуна министр ХIажи Султановлуясса барча баврил ва барчаллагьрал махъру.
МахIачкъалалул собраниялул депутат Марис Ильясовлул цала чулуха барчаллагь увкуна лу итабакьин кабакьаву дурминнахь ва диндалул давуртту хьхьичIуннай дачин буван кумаг буллалиминнахь.
Щейхнал лу итабакьин хIадур бувсса отделданул каялувчи МухIаммад ХIажиевлул бувсуна цала дурсса даврия: «Ва лу ацIра шинал хьхьичI аьраб мазрай итабавкьуну бивкIссар. Оьрус мазрайн таржума буллалисса чIумал жу ишла бувссия личIи-личIисса аьлимтурал каних чивчусса мяйва экземпляр. Гай куннил чIарав ку бихьлай, анализ дуллай сакин бувссия. Ванивун жу ххи буварду щейхнал оьрмулул тарихрал бусала. Луттираву бувсун бур бусурмансса инсаннал дуруччин аьркинсса адаврая, аьмал-хасиятрая, тIул-тIабиаьтрая. Ваниннингу щейх Жамалуттиннул лакку мазрайсса ва аьрабрая оьрус мазрайн таржума бувсса луттирду буккан бувну буссия. Гай утти цIунилгу итабакьинсса пикри бур».
Муфтиятрал Централ округрайсса жаваблувсса вакил МухIаммад Майрановлул лакку мазрай махъ лавхъун, чIурчIав дуруна дин, тарих ва маз буруччин аьркиншиврий: «Дин-ислам хъамадиртун, так ца тарих ягу ца маз хьхьичIунмай бачин булларча, ми царагу бакIрайн къадуккантIиссар. Цал дин кIунттил дургьуну, мунил хъирив мазгу, тарихгу дачин дуварча, миккуру жува мурадрайн биянтIисса. Микку яла агьаммургу – жула миллатравасса мутааьлимтал, мадрасарттаву дуклакими гьарза баву. Жула Муфтийнал увкусса куццуй, гьунтти гайннал цала оьрмулуву ци санят язи дугьарчагу, мадрасалуву гьану бивхьусса жагьил икIантIиссар инсаншиву, яхI, тIайлашиву дусса. Цаягу мутааьлим ккашилну ягу пакьирну ливчIун акъассар, Исламрал элму барачатссар. Мунияту, мискиншивруя нигьа къабувсун, жула оьрчIру мадрасалувун, диндалул университетравун дуклан гьан буван аьркинссар».
Философиялул элмурдал доктор, Дагъусттаннал Гуманитар институтрал профессор Асият Буттаевал кIицI лавгуна хIакьинусса кьини Муфтиятрал дуллалисса давурттал машгьрур дуллалишиву жула щейхтурал цIарду: «Жу Совет ХIукуматрал заманнай хъуни хьусса инсанталлу, жун къакIулссия щейх Жамалуттин, жун къакIулссия Сайфуллагь-кьади Башларов. Муфтиятрал гьаз дурунни вайннал цIарду. Ва бакъарив Дагъусттаннал рувхIанийсса оьрму хьхьичIунмай бачаву! Жунма барчаллагь учин аьркинни Муфтийнахь ва ганал кумагчитурахь».
СВО-лул цалчинма виричунал нину Сапижат Мазаевал лу хIадур бувминнахь цила чулуха барчаллагьгу увкуну, дакIнин бувтуна жула мархри, буттахъул хъама битан къабучIишиву.
Сайфуллагь-кьади Башларовлул цIанийсса мизитрал имам МухIаммад Саламовлул бувсуна щейх Жамалуттиннул луттирал кьиматрая ва тIайласса дин лахьхьавриву ганил бугьлагьисса кIанттуя.
Мажлисрал ахирданий Муфтиятрал чулуха дакIний личIансса бахшишру дуллуна МухIаммад ХIажиевлун ва Марис Ильясовлун.
Мажлисрайн бувкIминнайх бавчIуна цIуну итабавкьусса луттирду.


