Чаклил хъирив дуаь даву
Кьуръандалуву бур укунсса махъру (мяъна): «Зул Заннал увкуссар: “Дуаь дуллай Ттуйн лабизлази, На зул дуаьлухьхьун жаваб дулунна”». («аль-Гъафир» суралул 60-мур аят). Машгьурсса диндалул аьлимчу Ибну Касирдул ва аят бувчIин буллай увкуссар: «Аллагь Тааьланал жуйва бивхьусса ца цIими – дуаь даву ххуйчулий ккаккан бавури (дуаь даврихгу чири шаву)». Муниятури Идавсил ﷺ увкусса: «Дуаь – эбадатри» (Абудавуд, Тирмизи).
Ххал бигьинну чаклил хъирив дуаь даврил масъала. Ва иширал хIакъираву тачIав исламрал умматрал щак къабивкIссар, аммарив махъсса ппурттуву бувккун бур ва чак бувну махъ дувайсса эбадатрай къадагъа дихьлахьими, мунин Аллагьнал ﷻ буюр ва Идавсил амру бакъассар тIий.
Чаклил хъирив дуаь давриясса хIадисру
Муаьз ибн Жабаллул бувсун бур цанма Идавсил ﷺ лахьхьин бувшиву чаклил хъирив дуаь дуллан: «Вихьхьунна ихтияр мадулара чак бувну махъ укунсса дуаь къадурккуну дитан: “Я Аллагь! Кумаг бува ттун Вила цIа кIицI лаглан (зикри буллан), Вийн щукрулий икIан ва ххуйсса куццуй эбадат дуллан!”» (Абудавуд, Насаи, ХIаким, АхIмад).
Чак бувну махъ учайсса вай махъру дуаьну хъанахъиссар, цурдагу цала Идавсил ﷺ лахьхьин дурсса.
Цамур хIадисраву бувсун бур Идавсил ﷺ цала асхIабнан лахьхьин бувшиву дуаь кьамулсса чIун цумурдив: «Хьхьунил ахирданий ва фаризасса чаклил хъирив», – куну. (Тирмизи).
ЧIявуми диндалул аьлимтурал (жумгьур) «фаризасса чаклил хъирив» тIисса махъру бувчIин бувссар «фаризасса чак бувну махъ» куну. Мунин далилнугу хъанахъиссар Идавсил ﷺ цалагу чаклил хъирив укунсса дуаь дуккайсса диркIшиву: «Ла илагьа иллаЛлагьу вахIдагьу ла шарика лагьу, лагьул-мулку ва лагьул-хIамду ва гьува аьла кулли шайин кьадир. Аллагьумма ла маниаь лима аътIайта ва ла муътIия лима манаъта, ва ла радда лима кьазайта, ва ла янфаоь заль-жадди минкал жадду, ва ла хIавла ва ла кьуввата илла биЛлагь» (аль-Бухари, Муслим).
ХIадисрал элмулул машгьурсса имамтурал цала луттирдал хъунисса бутIри хас бувссар чаклил хъирив дуаь даврин. Масала, имам аль-Бухарил луттираву бур «Чаклил хъирив дуаь даву» цIа дусса бутIа.
Имам Насаил «Сунан» тIисса хIадисирттал луттираву бур «Чакливу ссалам буллуну махъ зикри ва дуаь даврия» тIисса бутIа.
Аллагь Тааьланал увкуну бур Кьуръандалуву: «Ца даву къуртал дайхту цамур дуллай байбихьи ва зула ЗанначIан кIура баи» («аль-ИнширахI», 7-8 аятру).
ЧIявуми аьлимтурал (Ибну Аьббас, Кьаттада, Мукьатил, Калаби, Аль-КьуртIуби, аль-Байзави, Ибн-Касир ва цаймигу) ва аят бувчIин бувну бур укун: «Фаризасса чак байхту Заннайн лаизлай дуаь дуллалу».
Ххал буванну Исламравусса мукьвагу мазгьабрал аьлимтурал ва масъалалул хIакъираву ци увкуну бурив.
Абу-ХIанифал мазгьаб
Ибну Нужаймлул «БахIру Раикь» тIисса луттираву увкуну бур: «Дуаь хьхьунил ахирданий ва чаклил хъирив кьамул шайссар тIисса хIадисрал мяъна дикIан бюхъайссар чак къуртал шавайсса чIумал кьамул шаву ягу чак бувну махъ кьамул шаву. Ми кIирагу жу кьамул дуллалиссару, цанчирча ми кIивагу дуаь дуван лайкьсса кIантту бунутIий».
ХIасан ибн Аьммардул «Нурул-ИзахI» тIисса луттираву чивчуну бур: «Фаризасса чак бувну махъ имамнан хъинссар чансса куяхунай хьуну суннат-чак баву, яла жяматрачIан кIура авну азкарду (чаклил хъирив дуккаймур) дуккаву, яла каругу гьаз дурну цанна ва циняв бусурманнан дуаь даву, яла кару лажиндарайх дуккаву».
Имам Маликлул мазгьаб
Ибн аль-ХIажил «Мадхал» тIисса луттираву бур: «Чаклил хъирив азкарду ва дуаь даву суннатссар».
Шамсуддин аль-ХатIтIаблул «Мавагьибул-Жалил» тIисса луттираву чивчуну бур: «Чаклил хъирив дуаь даву Шариаьтрал тасттикь бувсса масъала бушиврул хIакъираву аьлимтурал дянив хилифшиву (цанийн къабучIаву) дакъассар, цанчирча Идавсил ﷺ увкуссар: «Яла дуаь кьамулсса чIун – хьхьунил ахирданий ва фарз-чакру бувну махъ».
Имам Шафиинал мазгьаб
Имам Шафиинал «Аль-Умм» тIисса луттираву чивчуну бур: «Цалвалу ягу имамнал хъирив чак бувманан хъинссар чаклил хъирив азкарду дуккаву ва мукун барачатсса чIумал (чак бувну махъсса чIумал) дуаьгу даву, Аллагьнал ﷻ кьамул даврин хьул бивхьуну.
Имам Нававил «Аль-Мажмуъ» тIисса луттираву увкуну бур: «Циняв аьлимтурал тIимунин бувну, чаклил хъирив дуаь дурну хъинссар, цанчирча мунил хIакъираву чIявусса балжисса хIадисру бивну бур, на ми цачIун бував «Аль-Азкар» тIисса луттираву».
Ибну-ХIажар аль-Гьайтамил «ТухIфатул-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Чаклил хъирив азкарду дуккаву ва дуаь даву суннатссар, мунил хIакьираву тамансса хIадисру бур».
Имам АхIмадлул мазгьаб
Ибну Кьуддамал «Аль-Мугъни» тIисса луттираву буссар щаллусса бутIа «Чаклил хъирив зикри ва дуаь даврия» куну цIа дирзсса.
«СахIихI аль-Бухари» бувчIин буллай Ибну Ражаблул чивчуну бур: «Чаклил хъирив дуаь даву жула мазгьабрал аьлимтурал хъинчулий ккаккан бувссар».
Ахир-махъ
Ва макьалалуву жу хIарачат буварду чаклил хъирив дуаь даврил хIакъираву Исламрал чIявуми аьлимтурал (жумгьур) увкумур ккаккан буван. Жунма мяълумну кIул хьунни му суннатсса тIул душиву. Мунияту, му суннат биттур буван хIарачат буллалиминнай аьй дуллангу къабучIиссар. Щак бакъа, бусурманнал дянив бувчIу-къабувчIурду хъанан бикIайссар цания ца масъалалул хIакъираву элму-кIулшилул багьайкунсса даража бакъасса чIумал, аьлимтурал ва миннал мукъурттил чулухуннай адав дакъахьурча ягу кьасттирай дянив дичин, питна дуван ччисса чIумал.