ХIаж байсса барз

ХIаж байсса барз

Бусурманнал календарьданул махъва-махъмур Зуль-ХIижжа барзри. Ва зурул цIанил мяънагу – ХIаж байсса барз тIиссар. Гьарца шинал Зуль-ХIижжа зуруйри хъунмамур ХIаж бувайсса, цамур чIумал буван къашайссар. ЧIивимур ХIаж – Оьмра – ччимур чIумал буван ихтияр дуссар.

 

Ва зурул яла кьимат ларайми, даража лахъми кьинирдугу – хьхьичIва-хьхьичIсса ацIва гьанттари. Миннуву урчIулчинмур – Аьрафа кьинири, ацIулчинмур – Кьурбан-байран.

Зуль-ХIижжалул ацIва гьантлул ххирашиву бувсун бур Кьуръандалуву ва МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву.

  • Вай гьантрал хъуншиву кIицI дуллай Аллагьу Тааьланал хъа бувну бур: «Хъа буллай ура зунзул чаннайн ва ацIва гьантлийн» («Аль-Фажр» тIисса суралул 1-2 аятру).
  • «Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лаглай буссар мяълумсса кьинирдай» («Аль-ХIажж» тIисса суралул 28-мур аят).
  • «Аллагьнан ﷻ яла ххирами хъинбаларду – вай гьантрай бувмири» (Аль-Бухари)

Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса ацIва гьантлул ца яла агьаммур хасшиву – личIи-личIисса эбадатру цачIун шавури: чакру, зума дугьаву, ХIаж баву, Кьурбан биххаву ва цаймигу.

Вай хъанахъиссар Аллагьу Тааьланал бусурманнан цIимину буллусса неъмат, вайннуву цамур чIумал бакъасса чири ва барачат буссар. ХьхьичIвасса салихIинтурал шанма зуруйсса ацI-ацIва гьантта хъун байва тIар: Рамазан зурул ахирданийми ацIва, Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса ацIва ва МухIаррам зурул цалчинсса ацIва.

 

ХIаж

Аллагьнал ﷻ жуйва ялув бивхьуну бур Зуль-ХIижжа зуруй Исламрал ца рукну биттур даву – ХIаж баву. Вай кьинирдай дуван шайсса эбадатирттава яла даража лахъмургу мури. МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Оьмра баврил лиххан байссар инсаннал бунагьру, камилну бувсса ХIажлил чири – Алжанни» (Аль-Бухари, Муслим).

Идавсихь ﷺ цIувххуну бур: «Яла хъинмур аьмал цумурди?» «Аллагьнайн ﷻ вих шаву (иман дишаву)», - куну бур Идавсил ﷺ. «Мунил хъирив цумурди?» - цIувххуну бур ялагу. «Аллагьнал ﷻ ххуллий хIарачат баву», - дуллуну дур жаваб. «Хъирив цумурди?» «Камилсса ХIаж» - увкуну бур Идавсил ﷺ.

Камилмурну ккаллиссар бунагьрая арх хьуну, оьккисса махъ къаувкуну, ккаккия-пахрулун, дакIхъуншиврун къабувну, дакI марцIну, Аллагьнахлуну ﷻ бувсса ХIаж.

 

Зума дугьаву

Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса урчIра кьини зума дугьаву хъинссар. 10, 11, 12, 13 кьини дугьан къабучIиссар, дугьаву бунагьсса, ми байрандалул кьинирду дунутIий.

ХIадисраву увкуну бур: «Идавсил ﷺ зума дугьайва Аьшура кьини, Зуль-ХIижжа зурул урчIра кьини, гьарца зуруй шан-шанна кьини ва итни ва хамис кьини» (Абу Давуд).

Идавсил ﷺ хаснува личIи дурну дур Аьрафа кьини (Зуль-ХIижжа зурул 9-сса кьини): «Аьрафа кьини Аллагьнахлуну ﷻ дургьусса зумалул бунагьру багъишла битайссар, ларгсса шинал бувмигу, ялун нанисса шиналмигу».

 

Такбир бишаву («Аллагьу Акбар»)

Ибну Оьмардул бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «Зуль-ХIижжа зурул ацIва гьантлий бувсса хъинбаланияр Аллагьнан ﷻ ччисса тIул дакъассар. Мунияту вай гьантрай гьарза бувара такбир («Аллагьу Акбар»), тагьлиль («ля илягьа илля-Ллагь») ва тахIмид («АльхIамду-ли-Ллагь») (АхIмад).

Имам Аль-Бухарил хIади-сирттал луттираву бувсун бур Зуль-ХIижжа барз байбишайхту Ибну Оьмар ва Абу Гьурайра базаллувун бувккун, лахъсса чIуний такбир бихьлан бикIайва тIий. Базаллувусса халкьунналгу гайннацIун бавзуну тикрал бувайсса бивкIссар. Ибну Оьмардул такбир бишайсса бивкIссар Мина даралуву чак бувну махъ, шанан утту ишиннин, цала чятирдануву, кьатIув заназин дуллалини ва цайми кIанттурдаву.

Вай ацIва гьантлий укунсса дуаьгу дурккуну хъинссар куну бур: «СубхIана-Ллагьи валь-хIамду-ли-Ллягьи ва ля илягьа илля-Ллагьу ва-Ллагьу акбар».

 

Кьурбан биххаву

МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Байрандалул чIумал дуван бюхъайсса яла хъинмур тIул – хIайван бивххун оь итабакьавури» (Абу Давуд, Тирмизи, ХIаким).

 

Цадакьа

Муданмагу бувну хъинсса цадакьа ва зуруй бувайманан ляличIисса чири хьунтIиссар. Аьлимтурал куну бур, Зуль-ХIижжа зуруй мискинсса, мюхтажсса инсаннан бувсса цадакьа бацIайссар циняв идавстуран бувссакссану.

 

И. Оьмаров

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....