Зуль-хIижжа барз
Зуль-хIижжа барз
Зуль-хIижжа барз хъанахъиссар бусурманнал яла ххирами зурдардивасса барзну. Хъиннува ххирассар му зурул хьхьичIсса ацIва гьантта. Му зурул 10-мур кьини дикIайссар бусурманнал яла хъуннамур байран – Кьурбан-байран (Эд аль-АдхIа). Зуль-хIижжа зуруй бусурманнал бувайссар диндалул ца аслуну хъанахъисса ХIаж. Му зурул 9-мур кьини Аьрафатрал кьини хъанахъиссар. Му кьини 1000-ва сура «ал-Ихляс» (Кьулгьу) бувккуну хъинссар. Идавсил ﷺ хIадисраву бувсун бур, му кьини азарва Кьулгьу бувккуманал циняв бунагьру шюшайшиву.
Цамур хIадисраву МухIаммад Идавс ﷺ тIий ур: «Аллагьнан ﷺ яла ххирами кьинирду – Зул-хIижжа зурул хьхьичIсса ацIва гьанттар». Му зурул хьхьичIсса 9-ра кьини, хаснува Аьрафалул кьини ва хьхьичIкьини зума дугьаву суннатссар, ХIаж буллалисса хIажитал личIаннин, миннал къадугьайссар. ХIадисрайн бувну, вай гьантрай зума дургьусса инсаннан ттурша лагъ тархъан увссаксса, ттуршва хIайван цадакьалун буллуссаксса, гъазаватрайн ттуршва чу буллуссаксса чири буссар, Аьрафалул кьини дургьуманан – гайми кьинирдаяр кIилийну хъунмассар. Вай гьантри эбадат дуллай, мискинтуран цадакьа буллай гьан дурну хъинссар. Цахлува Кьурбан биххан ччисса инсаннан гай ацIвагу гьантлий михьру ва бакIрайсса чIарарду кьукьаву къахъинссар, цалва кьурбан бихханнин.
Имам Ибну ХIажардул «Аль-ФатхI» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зул-хIижжа зурул хьхьичIсса ацIва гьантлул даража муксса хъунмасса бушиврул савав цири чирча, вай гьантрай цамур чIумал цачIун къашайсса эбадатру цачIун хьуну дунутIийри – чак, зума, кьурбан биххаву, ХIаж».
Зуль-хIижжа барз хьуна бакьин аьркинссар дакIнихтуну циняв бунагьирттая тавбагу дурну, му гьарца бусурманчунал буржри. Тавбалуву буссар бусурманчунал дунияллийсса ва ахиратравусса талихI.
Ва зуруй бикIайссар щала дунияллул бусурманнал яла хъунмур «конгресс» – ХIаж.
Жула машгьурсса «ГьунчIукьатIан» луттираву чивчуну бур: «Исламрал рукнурдал ххюйлчинмур рукну – хIаж бавури. Мугу эбадатирттал яла ххираминнуятури. ХьхьичIунмайсса идавстуралгу буллай бивкIссар. ХIатта, Адам идавсил Гьиндуллавату (Индиянавату) ахьтта увкIун бувссар. Муниннин кIиазарда шинал хьхьичI малаиктуралгу буллай бивкIссар.
ХIаж буван ялув хьусса (каши дусса) инсаннал къабуварча, иман-ислам камил къашайссар. Къабувна ивчIарча, таракалия (инсан ивкIуну махъ кьадиртсса ирс) буван ялувссар. Къабуварча мунал дарвачрах бунагь личIайссар.
Му ялув бувссагу хъунисса бунагьирттал аьфву буваншиврулли, хIаж баврил бакъа аьфву къабувайсса бунутIий. Мугу оьрмулий цалли буван ялувсса. КIилчин, шамулчин бувмур суннатссар.
Кьасттирай, дакIгу марцI дурну Аллагьнахлуну хIажлийн увкIсса адимина Аллагьу Тааьланал иминшивруву икIайссар.
ХIаж бувну къуртал хьувкунгу, ниттил увсса кьини куна гьарца мюрщимий бикIу, хъунимий бикIу бунагьрая марцI шайссар. ХIатта, мунал дуаьлувух ивхьуну аьпа буваннав куманалссагу аьфву бувайссар.
Ца шагьи ХIажлил ххуллий харж буварча, мукьазарва шагьи цамур ххуллий цадакьалун буллуссаксса чири буссар.
Нитти буттахлу ХIаж бувну цума ухьурчагу, мунан кIива хIаж чичайссар. Ца цанма, ца нитти-буттан. ИвчIайний хIаж бува куну, васият къабувну ивкIусса инсаннаяту хIаж бувманан цанмагу ца хIажлил чири буссар. ИвкIуманангу арулцIалва хIажлил чири буссар. ХIатта, цува ивчIайний цаятува хIаж бува куну васият буварчагу, мунангу шанма ХIажлил чири буссар».