Йырчы Къазакъ – къумукъ халкъны оьктемлиги
Бизин къумукъ поэзия не оьрлюклеге етишсе де, йырчы къазакъны даражасына етмеге болмас, ону поэзиясы даим де гьар наслуну шаирлерине уллу уьлгю ва дарс болуп къалгъан ва гележек наслулагъа да шо кюйде къалажакъ. Зор пагьмулу шаир, рус поэзияда А.С.Пушкин йимик, бютюн милли къумукъ поэзияны кюрчюсюн салгъан, къумукъ адабият тилин бай этген.
Йырчы Къазакъны яшавун ва яратывчулугъун кёплер ахтаргъан ва шо гьакъда язгъан, тек уллу шаирни оьз шиърулары йимик, ону гьакъында гьалиге ерли толу кюйде гьеч бирев де айтмагъан ва айтмажакъ. Шо оьзлеге оьлюм ёкъ, даимге яшап къалгъан шиъруларда Къазакъны юреги, гьислери ва пикрулары сакълангъан.
Къазакъ деген сёз орус ва оьзге тиллерде де бар. Шону маънасын ачыкъ этип айтгъанда биревге де таби тюгюл, азат, оьзден эр, халкъ якълавчу демек бола. Бийлени де адиллилерини аманлыгъын сакълайгъан къазакълар болгъан.
Йырчы Къазакъ, гертиден де, халкъ якълавчу, ону поэзиясы, муна нечесе йыллар бою халкъгъа гьалал къуллукъ этип тура, яш наслуну къоччакълыкъны, адилликни, инсаплыкъны ругьунда тарбиялай. Ону асарларында янгы башлайгъан шаирлер де, аты айтылгъан язывчулар да, охувчулар да илгьам ала, халкъны намусундан-ягьындан йимик, ругь маданиятыны ва тилини Асхар тавундан, аркъа таявундан йимик! Къумукъ тилни де яхшы билеген Эффенди Капиев халкъ йыравлары йырлап Йырчы Къазакъны йырларын эшитип ва охуп гьайран болгъан, булай тенги ёкъ шаирни кёп шиърулары басмадан чыкъмай къалып, тас болгъанына талчыкъгъан.
Йырчы Къазакъны Сибирге сюргюн этгенликни кёп йылланы боюнда адабиятчы алимлер шавхалны къаласындан ол къараваш къызны къачыргъан саялы болгъан иш деп язгъан. Тек гьакъыкъатда буса, о заманларда шолай иш учун къоду салып къоя болгъан, гьатта адам оьлтюрсе яда башгъа яманлыкълар этсе де, адамны Аллагь берген эркинлигин, яшавун алмагъанлар. Янгыз гьакимлеге къаршы иш гёрсе, халкъны гьакимлеге къаршы къазапландырса, шолай адамны Сибирге ятап этип йибере болгъан.
Йырчы Къазакъ буса, шолай батыр адам болгъан, ол оьзюню шиърулары булан терс иш этеген гьаким тайпалагъа, бай-бийлеге къаршы этип, халкъны гётерген, анадаш халкъны эркинлиги ва харлысызлыгъы учун, оьз яшавун аямай чалышгъан ва ябушгъан.
Кавказ давну заманларында Йырчы Къазакъ азатлыкъны, намус-ягьны, батырлыкъны йырлагъан. Озокъда, гьаким тайпалар халкъгъа хозгъавул салагъан Къазакъны йырларын кёп чыдап болмай, ону тутуп Сибирге йиберелер, къайтгъанда да, юртуна гелмеге къоймай, къыр чыгъып яшамагъа борчлу этелер. Нечакъы не къыйынлыкълар этсе де, къайда йиберсе де, Къазакъны халкъдан, халкъны Къазакъдан айырып болмайгъанны билген ярахсызлар, артда да бир жаллатны йиберип, ону кимбилди эте. Амма ону азатлыкъны йырлайгъан йырларын, халкъда огъар бакъгъан сюювню оьлтюрме болмагъанлар.
Уллу шаирни тутуп-бугъавлап, Сибирлеге йиберип болса да, ону йырларына бугъав салма болмагъан, яратывчулугъу халкъны эсинден таймагъан ва юрегине, къанына синген. Йырчы Къазакъны асарлары нечесе йылланы боюнда азатлыкъны, тюзлюкню, тенгликни ойлары, къастлары, намус-ягь, инсанланы Аллагь берген ихтиярлары учун ябуша геле. Гьатта Сибирде де бугъавлангъан гьалда да Йырчы Къазакъ енгилмей, ругьдан тюшмей, эркинликни ва батырлыкъны йырларын яратып тербей. Ол, декабристлер йимик, оьзюню зарлы загьматы, чалышывлары пучуна гетмежегине инана.
Оьтесиз пагьмулу М.Ю.Лермонтов Кавказ тавланы артында оьзюн шонда ёллагъан уллу гьакимлерден яшынма, оланы авзундан чыкъгъан бары да сёзлени, гьатта шыбышлавларын да эшитген къулакъларындан ва бары да юрюшню, тербенишни гёрген гёзлеринден яшынма умут этген буса, анадаш элинден айрылгъан Йырчы Къазакъ оьзю тувуп оьсген ва кёп сюеген азиз элине, халкъына къайтып гелме умут этип туснакъ уьйде яшагъан. Ол элин сагъынып, булай язгъан:
Яратгъаным сюйсе, бизин къайтарыр
Оьзденлери къулгъа дёнген къумукъгъа…
Йырчы Къазакъны яратывчулугъунда охувчуну юрегине тюппе-тюзюн сёйлейгенлик, гьакълыкъ, пикруланы ва гьислени къатты ташгъындай, агъып гележеги, ябушувну ва азатлыкъны поэзиясыны уллу вакиллери болгъан Пушкинни, Лермонтовну, Байронну, Шекспирни яратывчулугъуна хас болгъан макъамларыдай таъсир эте. Муна шо саялы да оьзге уллу халкълар булан тенглешдиргенде, къумукъ халкъдан чыкъгъан Йырчы Къазакъ да шолай уллу машгьур шаирлер йимик, бирт де оьлмей яшажакъ, неге десе, герти поэзиягъа оьлюм ёкъ зат.
