Бир-бирибизни айыплайгъаныкъны къояйыкъ
Бугюнлерде психология модагъа гирген ва «алгъа барывлу» болмакъ, китап охумакъ гьалиги дюньяда болмаса болмайгъан ишлерден санала. Булай оьсмек инсанны ич масъалаларын чечмеге ёл бере деп ёрала. Амма шогъар да къарамайлы, кёплерибиз ачувлангъанда айтмаса яхшы сёзлени айтып къоябыз, адамны хатирин къалдырабыз. Оьзюбюзге ошамайгъан адам булан эришме гьазир болабыз.
Авлетине къайдагъы тарыкъсыз ашлар береген яда баласыны герек кюйде гьайын этмейген ана башгъа тиштайпалардан айып булан къатты сёзлер алмай къоймас. Загьматгъа оьтесиз кёп берилген къызьяшны оьз гьайын этмеге заманы къалмай яда гьатдан озуп ягъынып, артыкъ ясанып юрюйгени де айыпгъа тийишли. Азабызмы, семиребизми, охуйбузму, ишлейбизми, агьлюню ва яшланы гьайын этебизми, не гьалда да бизин айыплажакъ адам табылмай къалмас. Шу ишлени англама ва не этме болагъанны гьакъында ойлашма къарайыкъ.
1. Якълавчу механизм.
Къатынгишилер оьзлеге ошайгъан башгъа тиштайпаланы гёрегенде гьалекли болма башлай: ичиндеги гьалы, адамлагъа къаршы туруву, ачувлугъу – оланы басылтма бек къыйын. Биревлер азмагъа гьасирет, башгъалар савлугъуну гьайында, оьзгелер оланы да, буланы да мысгъыллап кюлей, соцсетлерде айтды-къуйтду юрюте. Къаркъарасын исбайы этемен деп пелен тиштайпа гьалсыз болуп, спорт булан машгъул. Умутлары яшавгъа чыкъмагъан саялы, сонг ол къыз пашманлыкъгъа бата. Гьарибизни осал ери бола, шо гьасси эте. Айрокъда умутларыбызгъа багъып элтеген абатларыбызны танкъыт этегенде бек чыгъылланабыз, парахат кюйде шону къабул этмейбиз.
2. Башгъа тиштайпаланы гёрюп болмайгъанлыкъ.
Къатынгишилени къурдашлыгъыны гьакъында аслу гьалда не айта? Шоланы арасында къурдашлыкъ болма болмай деп айтмаймы дагъы? Лап яш заманыбыздан тутуп къызланы уьйретеген кюйде, тиштайпаланы арасында къурдашлыкъ болмай, олар бир-бирин гёрюп ярамай, янгыз эргишилеге таянма бола. Шолай гьакъыл булан оьсме де оьсебиз. Артда да уллу болгъанда шо пикрулар гьакъыкъат йимик гёрюне, шолагъа инанып къалабыз.
3. Гьалы битмеклик.
Кимесе биревге гьакъ юрекден къайгъырышмакъ учун, инсанда ругь гюч болма тарыкъ. Озокъда, адамны: «Сен оьзюнг гюнагьлысан», – деп айыпламакъ лап тынч кюй. Шону орнунда болгъан ишни ахтармакъ, не кёмек этейим деп ойлашмакъ яхшы болур. «Бошама, жаыйнакълы бол», – деп къойгъан булан болуп къалмай, кёмек олай этилмей. Башымдан тай, сюйген затынгны эт ва къол силлегендей бола. Ювукъ адамлар шолай янашма герекмей.
4. Ааналар айыпны тюбюнде.
Оьрде айтылгъан бары да зат бирден-бир артып йибере, биз аналар болгъан заманда. Яш тувгъанда айыплавлар дагъы да кёп бола. Аналар яшлар бавунда ёлугъагъан ерден башлап, школа чатлагъа ерли дюнья юзюндеги тиштайпалар яш тарбиялавну, ашатывну, оьсдюрювню гьакъында бир мюгьлетге де токътамай хабар юрюте. Бир-бирибиз булан гюнлер бою пикру алышдырабыз, сынавубузну айтабыз. Гьалиги яшав къатынгишиге уллу талаплар сала, болмайгъан затланы да этдире. Бир якъдан аналыкъ юрютюп, оьзюбюзню гьайыбызны этебиз, охуйбуз, арив болма къарайбыз, башгъа якъдан буса, яшны багъыйлы тарбиялайгъан тизив ана болма да сюебиз. Бары да зат тюзевлю, онглу, исбайы болма тарыкъ. Кёмекчи болмаса, бу намусланы кютме, озокъда, бажарылмас. Шолай гьалда инбашлагъа къопгъан ишлени кютме бажармайгъан заманда, гьар къатын оьзюнден онгсуз гьалдагъы башгъа тиштайпагъа къарап, юрек маслагьат эте.
Бир-бирибизни айыплайгъаныкъны нечик къояйыкъ?
Айыплав – биревню хатирин къалдырыв булан дазуланагъан иш тюгюл. Бу оьзюне бакъгъан агьвалат да дюр. Башгъаларда айыплайгъан затны оьзюбюзде гёрме къоркъабыз. Адамны айыплагъанда бир мюгьлетге рагьат болабыз, тек гьалеклик къайтмай къалмай. Баргъан сайын кёп айыплама тарыкъ бола. Башгъа тиштайпаланы айыплавдан къутулма сюе бусакъ, инг башлап оьзюбюзге къарама герекбиз. Оьзюнге йимик къыйынлыкълагъа къаршы болагъан адамгъа не саялы яман этме сюесен деп ойлашма тарыкъ. Гьалеклик, арыгъанлыкъ, гюнчюлюк, айыбынг гюнагьлымы? Шону себебин билмек – уллу иш этмек. Гьислер белгили болгъан сонг, шолар оьзлюгюнден арагъа чыгъагъанын токътатма бола.
