Учагъанда яшланы не зат булан машгъул этсе яхшы?
«Яшларым булан магъа – дёрт йыллыкъ къызым ва эки йыллыкъ уланым булан – кёп сагьат учмагъа ёл бар эди, – деп бир-нече йыл алда журналист ва оьр охув ожакъда дарс береген къурдашым Марина хабарлагъаны эсимде.
– Яшларым ёлда юхлар ва биревге де пуршав этмес деген ой булан билетлени гечеги рейсгъа алдым. Амма шо заман бек янгылышдым! Самолётдагъы вакътини ичинде, ёлну узагъында яшларым парахат чы къайдан турду, къавгъасы булан айлана якъдагъыланы бек инжитди, мени де ажайып уялтды…»
Поездлерде ва самолётларда узакъдан этилеген сапарлар яшавубузну бир гесеги болуп битген. Кёп заман бир ерде тербенмей турмакъ, айрокъда учагъанда, бизге рагьатсыз тие, чарс ва иннемей турмайгъан оьсюп гелеген къаркъарагъа чы сагьатлар булан къанкъайып турмагъа дагъы да къыйын.
Амма оьзюгюз ва яшларыгъыз учун сапар шолай къыйынлы оьтмес учун ва айлана якъдагъыланы инжитмей сакъланмагъа болагъан бир-бир ёравлар бар.
Гечеги рейслерде гиччипавлар ёлну узагъында парахат юхлар деген умутлар аслу гьалда яшавгъа чыкъмай: танывсуз ерде яшлар гьалек бола ва къоркъма башлай, айрокъда ата-ананы юхламакъда гьайы да ёкъ заманда. Ондан къайры, самолёт учма башлайгъанда, учуп барагъанда ва къонагъанда адамны гьалы рагьат болмай. Шо саялы, аэропортгъа гелгенче, алданокъ яшларыгъызгъа къужурлу сапаргъа чыкъгъаныгъызны айтыгъыз. Къарсалама тарыкъ тюгюл, неге десе уллулар талчыгъагъанын гьис этсе, яшлар да гьалек болажакъ.
Учажакъ вакътини гьисапгъа алып, яшлагъа бережек оюнланы, шолар нечакъы заман алагъанны гьисабын чыгъартма тарыкъ. Бир-бир аналаны эсине гелеген кюйде, авлетине телефон тутдуруп, мультиклеге бакъдыртса таман. Амма телефонлагъа яшлар бек уьйренчикли болгъан саялы, олар бу гезик ону къолуна алмай къоймакъ бар. Учагъанда яшлагъа мультикни орнунда аудио ёмакъ тынглатмагъа ярар – шолайлыкъ булан агьамиятын къуршама ва оюна, эсине гелтиреген кююн артдырмагъа бола.
Башында яшны янгы ер булан таныш этмеге ярар: самолёт учгъанда ва еринден туруп юрюмеге ихтияр берилгенде, авлет булан алгъасамай ари-бери юрюп, салонну гёрсетигиз, гьар зат не учун экенни хабарлагъыз, агьамиятын бакъдырыгъыз. Пилот ва стюардесса не иш булан машгъул экенин суратлагъыз.
Аз замангъа яшны агьамиятын ашгъа бакъдырмагъа бола – олтургъан еригизде, оьзюгюз булан алмагъа яратылагъан ашлар бермеге ярай.
Яшлар терезени къырыйында олтурмагъа сюе: ерде болуп турагъангъа ва булутлагъа къарамакъ да оланы агьамиятын бир вакътиге тартар. Амма бу гезикде, гьажатханагъа бармагъа тарыкъда яда юрюп аякъланы арыгъанын язагъанда, хоншуланы авара этмеге тюшежек.
Оьзюгюз булан суратлары булангъы яшлар учунгъу китаплар алмагъа яражакъ. Чечеген яда масъалалары булангъы китаплар яшлагъа айрокъда къужурлу.
Суратланы бояйгъан китаплар да бек арив къыйышар.
Имканлыкъ бар буса, авлетигиз лап сюеген оюнчагъын алмагъа да ярай. Уланыгъызгъа яда къызыгъызгъа оюнчакъ къояны яда аюву да геземеге ва самолёт булан учмагъа бек сюегенни айтыгъыз. Шо оюнчакъ иннемей тура ва оьзгелеге пуршав этмейгенни де билдиригиз. Инандырып айтыгъыз, шо заман тарбиялы оюнчагъындан яш уьлгю алар.
Ёлда яшны агьамиятын тартмакъ учун, столда ойналагъан оюнланы таклиф этмеге бола. Самолётну ичине оьзюгюз булан алмагъа яратылагъан шолай оюнланы алсагъыз, сапар рагьат оьтерге умут бар. Нечик де, яшыгъыз кёп сюеген оюнчагъы булан сапарда ойнаса, айлана якъгъа къавгъа яйылмасгъа инаныв арта.
Олай да, учагъан заманда яшлар булан гёнгюнден шиърулар, айтывлар уьйренмек де яман болмас. Сонг буса, охугъанындан не зат эсинде къалгъангъа гёре, соравлар бермеге ярай. Масала, охугъан ёмагъындагъы игитни аты ким болгъан?
Оьрде эсгерилген ёравлар йимик шолар дагъы да кёп бар. Авлетигиз ёлда шып турсун учун, оьзюгюз де бир-нече къайда ойлашып болажакъгъа шекленмеймен. Бир кюй табып болсагъыз яш да сапарны сюеген болажакъ, айлана якъгъа четим этмекден де сакъланар.
