«Вёре, парахат болугъуз!»
«Вёре, парахат болугъуз!»
Ингилис тилден репетитор гьисапда дарс береген муалим, оьзюню алдында охуйгъан бир яшны анасы инглис тилге уьйретегенни билгенде бек тамаша бола.
Яшын ол оьзю неге охутмай деп репетитор къатын сорагъанда, ана: «Ону охутмагъа чыдамлыгъым етишмей, яшым хата йиберегенде яда нени буса да англамайгъанда чыгъылланып, акъырып-къычырып башлайман. Уланымны оьзюм охутгъанча, башгъа адамгъа гьагъын берип охутсам, мени учун шайлы тынч», – деп англата.
Булай болагъанны эшитгенмисиз? Ят яшлар булан парахат ишлемеге бажарагъан муалим, оьз баласына етишгенде гьалекленип, сабурлугъун тас эте буса, къалгъан оьзге аналагъа не айтарсан? Булай гьалда не этмеге болагъанны гьакъында энни бир-эки ёрав бермеге къарайыкъ. Балики, яш дарс этмеге башлайгъанда ону да, сизин де нерваларыгъыз сав къалар.
Оьзюне этме къояйыкъмы?
Бир-бир ата-ана уьстюнлю кюйде шу къайданы къоллай: яшына уьйде этмеге берилген дарсны яшгъа оьзюне этмеге къоя. Лап биринчи класындан тутуп. Яшгъа анасы кёмек этмеге бола, эгер ол нени буса да англамай къалагъан заманда. Мунда кёмекни гьакъында айтыла, тюбюкъарадан ону орнунда дарс этмек тюгюл. Яш шолайлыкъгъа яман уьйренежеги шексиз. Сонг да, яш кёмекге чакъыргъанча токътамакъ агьамиятлы, ойлаша къалса, шоссагьат учуп дегенлей янына барма тарыкъ тюгюл. Бу къайда лап натижалы болур ва шону инг башлап къоллап къараса яхшыдыр.
Амма мунда бир янны эсде сакълама тюше: яш бары да затны дурус этемен деп, хыйлы янгылыш йиберме бола. Шо саялы, охувчу уьйге берилген дарсланы этип битгенде, этилген иш яхшы кюйде тергелмеге тарыкъ. Хата йиберилгени ачыкъ болса, янгылыш болгъанны айтып, яшгъа шону тюз этдирмеге тарыкъ. Ана оьзюню кёмекчиси ва якълавчусу экенин яш билип сезмеге герек. Лап биринчи класдан тутуп яш оьзюню гьайын этип бажарагъан кюйде уьйренмеге тарыкъ. Дарслар ону бойнундагъы борч экенин охувчу мекенли англамагъа тарыкъ. Шолай англайгъан болса, яш оьзюн гиччипав гёрмежек, жаваплы адамдай гьис этежек.
Англамай буса, не этме тарыкъ?
Дарсын этип болмайгъан заманда, яшы нени англамайгъанын ана сорап билме тарыкъ. Балики яш арыгъан ва ял алмагъа герекдир. Танапусну (перерыв) орнунда яшны агьамиятын башгъа дарсгъа яда физкультура этдирмеге ярай. Эгер яш дарсны школадан англамай гелген буса, пагьмугъузну къоллап, шогъар ренкли кюйде арив англатмагъа тарыкъ. Масала: бёлмеге уьйретеген заманда экинчи класдагъы охувчу къыз авруп къалгъан саялы, шо темадан артда къалгъан. Яшы шондан баш чыгъарма болмайгъанын гёргенде, ана огъар 12 ренкли къаламны гьарисине тенг кюйде тиердей бёлмеге тилей (къызгъа, атагъа ва анагъа). «Гьарибизге нече къалам тюшдю?» – деп ана сорай. «Дёрт къалам!» – дей къыз тез санап. «Дурус айтасан. Сен буссагьат 12 (къаламны) уьчевню арасында (мени, сени ва атангны) пайладынг ва гьарибизге дёрт къалам тюшдю», – дей ана. Сонг шолай бирдагъы керен мисаллар булан, бёлмек не дегенни англатып токъташдыра. Артда да къыз бу теманы англайгъан бола ва дарсларын къыйналмай этип битдире.
Дарс англата туруп, ана нечик сабур турма бажарды? Биринчилей, ана биле къызыны гьакъыл даражасы чагъына гёре ва шо саялы ол уллу адам йимик ойлашар деп умут этме тюшмей. Экинчилей, шолай чагъында оьзю нечик болгъанын ана эсге ала ва авлети дарсны нечик англама боларны гёз алгъа гелтире. Уьчюнчюлей, ананы да, къызны да арасындагъы сюювге асаслангъан татувлукъ ва гелишлик олагъа бир-бирин тынч англамагъа кёмек эте.
Амма сюймей буса?
Муна бу масъала бираз авур болажакъ. Яш дарс этмеге сюймей де бола – заман соза, авам болуп гёрюне, тергевю якъ-якъгъа яйыла. Ол оьзюн неге шолай юрютегенни себебин билмеге тарыкъ. Агьамиятын тартагъан оюнланы яда орамгъа чыгъып геземекни гьакъында хабар юрюлмей. Яш уьйге берилеген ишни этмеге сюймейми яда пелен дарсны ушатмаймы? Пелен дарсны ушатмайгъаны билинсе, шогъар да хыйлы себеп болмагъа бола. Нечик алай да бу масъаладан чыкъмакъны онгайлы бир ёлу – охувчу булан уьйге берилген ишни агьамиятлыгъыны ва маънасыны гьакъында хабарлап, мекенли англатмакъ. Уьйге берилген дарсны ана яда муаллим буюрагъан саялы деп тюгюл, шондан яшгъа уллу пайда болагъанны огъар етишдирмеге яхшы болур. Яш шо маънаны тюз англаса, ол уьйге берилеген ишни пайдасын англап, гёнгюллю кюйде этеген болажакъ. Шондан сонг дарс булан байлавлу оьзге шартланы да болдурма яражакъ: къайсын алда этмеге, не вакътиде башламагъа ва шолай оьзгелени.
Бизин булангъы гьал нечикдир дагъы?
Булай алгъанда, бары да затны дурус этегенде йимикбиз, тек бир-бирде яшыбызгъа къарсаламай, гьалекленмей болмайбыз. Шолайлыкъны себеплери де ёкъ тюгюл – ишде арыйбыз, яшавлукъ масъалалар баш авуртдурта, мунда буса томакъ авлет… Шолай гезиклерде жан парахат этеген гьамангъы кюйлени къоллама ярар: дарман отлардан къайнагъан чай ичмек, нерваланы рагьат этеген дарман къолламакъ, гёбюк ваннада киринип алмакъ арив болар. Амма тиштайпагъа парахат болмакъ учун, таъсир этежек лап уллу иш – тюкенлерден айланып чыгъып, ону-муну сатып алыв санала. Тюкенге чыкъгъанда багьалы затланы ала турмай, кисеге енгил тиеген шоколад яда шолай оьзге увакъ чыгъышлар булан тамамланма бола. Юрекни сююндюрмеге, парахатлыкъ бермеге ва къувандырма болагъан асар – агьлюдеги татувлукъ ва бир-бирин сюювдюр.
