Къурбан-байрам
Зуль-гьижжа айны онунчу гюню Къурбан-байрам бола. Шо дюр – Аллагьутаала рагьмулугъун ва рагьмусун айрыча береген, дуалагъа жавапланагъан, гьар бир яхшылыкълар гёрсетеген гюн. Бары да бусурманланы шу сыйлы гюнлер ва берекетли Къурбан-байрам булан къутлайбыз. Есибиз Аллагь ﷻ булай ажайып уллу гюнлени биз гюнагьлардан тазаланып, Оьзюне ювукъ болсун ва дюньяда да, ахыратда да гьар бир тюрлю даражалагъа етишсин деп берген.
Байрам гече
Шо гече этмеге тюшеген бир-нече иш бар. Ахшамдан башлап такбир охума ярай: межитде, уьйде, къырда – къайда охуса да. Тавуш этип охуса дагъы да яхшы. Байрам намазны алдында такбир тамамлана. Шо такбирге «мурсал» деп айтыла, намазгъа шо къошулмай. Экинчи такбирге «мукъаййяд» деп айтыла, намазлагъа шо тийдириле. «Мукъаййяд» такбир къурбандан сонг охула. «Мукъаййяд» такбир де байрам гече башлана ва «ташрикълени» ахырынчы гечесини эртенинде бите. «Ташрикълени» гюнлери зуль-гьижжа айны 11, 12, 13-нчю гюнлери гьисаплана. Шо гюнлер гьар намазланы артында (борч ва сюннет) такбир охула.
Аллагьу Акбар! Аллагьу Акбар! Аллагьу Акбар! Ла илагьа илла ллагьу валлагьу акбар Аллагьу Акбар ва лиллагьиль гьамд. Аллагьу Акбар кабиран валь гьамду лиллагьи касиран ва субгьана ллагьи букратан ва асилян. Ла илагьа илла ллагьу ва ла наъбуду илла ийягьумухлисина лагьу ддина ва лав каригьаль кафирун. Ла иллагьа илла ллагьу вагьдагьу садакъа вагьдагьу ва насара ъабдагьу ва ъазамал ахзаба вагьдагьу. Ла илагьа илла ллагьу валлагьу акбар!
Къуръан охумакъ, дуа этмек де яхшы. Аллагьны Элчиси ﷺ булай айтгъан: «Къурбан гечени Аллагьгъа ﷻ къуллукъ эте туруп, юхламай йиберген адам, оьзгелер къыйынлыкълагъа тарыйгъанда, къыйналмас».
Шо гече Есибиз Оьз къулларыны тилеклерин къабул этер. Сав гече юхламай туруп болмайгъан адам ярты гече, шо да къыйын буса, гечени уьч пай этгенде бирисин сама ибадат этип йиберсин. Шо да бажарылмай буса, гечеги ва эртенги жамият намазлагъа сама барсын, шогъар да савгъат бар дей ибну Аббас. Байрам гюн уьягьлюдегилер барысы да киринип-чайынып тазаланса, зувап болур.
Байрам намаз
Байрам намаз къылмакъ сюннетдир. Пайхаммар ﷺ шолай этген, бизге де ондан уьлгю алма тюше. Намазны вакътиси гюн чыгьып, 10-20 минутлардан башлана ва тюшге ерли узатыла. Намаз жамият булан бирге межитде къылына, межитге бармагъа бажарылмай буса, уьюнде агьлюсю булан къылса да яратыла.
Байрам намаз нечик къылагъанны билмейген адам байрам намаз къылмакъ учун негет этип, эки ракаатлы сюннет намаз йимик къылсын. Шолай имканлыкъ йылда бир керен бола. Шо саялы бу намазны тёлеп къылма да ярай (ёлавчулагъа да гёрсетиле).
Салатуль-ид намазны къылыв: башында «Аллагьу Акбар» деп айтгъан сонг, къолларын къулакъларына ерли гётерип, кёкрегини уьстюне салып байлама герек. Негет булай этиле: «Мен негет этемен эки ракаат «Ид уль-Къурбан» байрамны сюннет намазын къылмагъа, Аллагьу Акбар». Ондан сонг билегенлер «важжагьтуну» охусун, сонг биринчи ракаатда 7 керен «Аллагьу Акбар» десин, экинчи ракаатда 5 керен айтсын. Гьар гезик «Аллагьу Акбардан» сонг: «Субгьаналлагьи валь гьамду лиллагьи ва ллагьу акбар», – деп айтыла. Ахырынчы такбирден сонг субгьаналлагьны айтмай, биринчи ракаатда да, экинчи ракаатда да айта. Ахырынчы такбирден сонг «Аъузуну» айтып, сонг «Фатигьа» (Алгьам) сураны охуй, ондан сонг биринчи ракаатда «Къаф», экинчи ракаатдан сонг «Икътараба» сура гёрсетиле. Шо сураланы билмейген адам «Саббигьисма» ва «Гьал атака» сураланы, шоланы да билмейгенлер, билегенин охусун.
Къурбан соягъан къайда
Къуръанда къурбан соювну гьакъында булай айтыла (маънасы): «Намаз къылыгъыз ва сизин Яратгъаныгъыз учун къурбан союгьуз, Ону разилигин алмакъ учун». Башгъа аятда (маънасы): «Къурбан учун союлгъан гьайванны эти Аллагь ﷻ учун гьажатлы тюгюл, сизин Аллагьдан ﷻ къоркъагъаныгъыз агьамиятлы. Демек, Аллагьдан ﷻ къоркъагъанны къурбанын Аллагь ﷻ къабул этер» – деп айтыла.
Аллагьу таала Ибрагьим пайхаммарны ва уланы Исмайылны сынамакъ муратда Ибрагьимге биргине-бир уланын къурбан этмеге буюргъан.
Ол да Яратгъаныбызны кёп сюегенлигинден ва герти кюйде Аллагьдан ﷻ къоркъагъаны саялы шолай этмеге гьазир болгъан. Уланы Исмайыл да шогъар къаршылыкъ этмеген ва: «Аллагь ﷻ буюргъан затны этмеге герек!» – деген. Ойлашып къараса, атасы да, уланы да саялы шо нечик уллу сынав болгъан!
Къурбанны маънасы: пакъырлагъа, языкълагъа кёмек (союлгъан гьайванланы эти садагъа этиле). Олар садагъадан сююне, бусурманланы бир-бирине бакъгъан рагьмулугъу арта. Къурбан соймагъа негет этегенлеге зуль-гьижжаны биринчи гюнюнден тутуп тырнакъларын гесмесе, тюклерин юлюмесе яхшы.
Къурбанны гьакъында Пайхаммар ﷺ: «Къурбан гюн сиз этип болагъан лап яхшы зат – гьайван союв», – деген. Шо гьадисни ахырында: «Союлгъан гьайванны къаныны биринчи тамчысы ерге тюшгенчеге де къалмай Аллагь ﷻ ону абурун гётерер», – деп къошгъан.
Тирмизи етишдирген гьадисде: «Аллагь ﷻ Къурбангъа союлгъан гьайванны терисиндеги тюкню санаву чакъы рагьму этер», – деп айтыла. Къурбан-байрамда къой, гьайван союв «суннатул-муаккад» (уллу сюннет) санала. Имканлыгъы бар адам (гьакъылбалыкъ чагъына етишгенде) шо сюннетни кютсе яхшы. Бир-бир имамлар къурбан соймакъны борч гьисаплай. Айрокъда назру (борч) этген буса. Шолай союлгъан гьайванны этин садагъагъа бергенлер тюгюл ашамагъа яратылмай. Терисин де, юнюн де пакъырлагъа бермеге тарыкъ. Уьйдегилени гьарисини атындан къурбан соймакъ сюннетдир, тек биревге де ярай. Соймакъ учун тюе, тувар, маллар гёрсетиле, сыйыргъа яда эчкиге эки йыл, малгъа бир йыл болмагъа тюше.
Къурбан союлма онгарагъан гьайванлар арыкъ, акъсакъ, сокъур, аврувлу болма ярамай, къулагъыны бир гесеги ёкъ буса да ярамай, тек гесилип, юлкъунмагъан буса яратыла. Къулакълары тешилген, мююзлери ёкълары, гьарзи салынгъанлары яратыла. Къутургъаны, къычывлусу ярамай. Къурбан соймагъа лап яхшысы тюе гьисаплана, сонг тувар, ондан сонг маллар. Малланы арасында уллу къаркъаралы, уллу мююзлю акъ къойну сайласа яхшы.
Негет
Къурбан соягъанда негет шулай этиле: «Мен оьзюмден сюннет болгъан къурбан соймагъа негет этемен (яда мени вакил этген пелен адамны атындан) Аллагь ﷻ учун, Аллагьу Акбар!» Ким буса да назру (тапшурув) этген буса, негетни шулай эте: «Мен магъа тапшурулгъан (пелен адамны атындан) сюннет болгъан къурбан соймагъа негет этемен Аллагь ﷻ учун, Аллагьу Акбар!» Къурбан оьзюню къолу булан союлагъанда негетни шо вакътиде этмеге тарыкь, башгъа адам соя буса да шо ерде болмакъ яхшы. Бизин Пайхаммар ﷺ оьзюню къызы Фатимагъа, булай айтгъан: «Сагъа къурбан союлагъанда янында тур. Союлагъан гьайванны биринчи тамчы къаны ерге тюшгендокъ, алда этилген бары да гюнагьлар гечилер» (Гьаким).
Къурбан соймакъ биревге тапшурулгъан буса, негетин де огъар тапшурмагъа ярай. Мал буса янгыз биревден союла. Къурбан сав адамны атындан союла буса, ону разилиги болмагъа герек, дагъы ёгъесе къурбан къабул болмай. Оьлген адамдан, ону васияты ёкъ буса, къурбан соймагъа ярамай. Амма шогъар ихтияр береген алимлер де бар.
Къурбан
Союлагъан гьайванны да, ону соягъан адамны да башлары къыблагъа бакъмакъ сюннетдир. Ишге гиришгенче «Бисмиллягьи р-рагьмани р-рагьим» деп, сонг «Аллагьумма салли ъала Мугьаммадин ва ъала али Мугьаммадин ва саллим» деп айтма, ондан сонг уьч керен – «Аллагьу Акбар» деген сонг, шулай дуа этиле: «Аллагьумма гьаза ва илайка фатакъаббаль минни». Бичакъны бек итти этмеге тюше. Гьайванны ерден сюйремей, арив алып гелмеге яхшы. Бичакъны гьайвангъа гёрсетмей, ону инжитмей, тез-тез соймагъа тарыкъ. Оьзге гьайванлар соягъанны гёрмесин. Къурбан соймагъа гюн къылычны бийиклигине гётерилген сонг башлай. Шо бола гюнешни сари тюсю агъаргъан вакътиси. Бу вакътиден башлап, ондан сонггъу уьч де гюн къурбан соймагъа ярай. Шону вакътиси ахырынчы гюн ахшам бите.
Къурбангъа союлгъан этни не этме тюше?
Союлгъан гьайванны этин уьчден бир пайын мисгинлеге берсе, бир пайын оьзюне къойса, уьчюнчю пайын оьзгелеге оьлешсе макътала. Языкъ тюгюл адамгъа садагъагъа берген этни сатмакъ гьарам, ярлы адамгъа сатмагъа яратыла. Шо этден аш да этип, къонакълар чакъырмагъа ярай. Терисин ва юнюн пакъырлагьа бермеге тюше яда намазлыкъ гьисапда къолламагъа ярай, сатмакъ гьарам гьисап этиле.
Аллагьутаала барыбызгъа да кёмек этсин къурбанлыкълар соймагъа, шу сыйлы гюнлени оразаларын тутмагъа, бирёв-бирёвню гёнгюн алып сююндюрмеге ва башгъа тюрлю яхшы амалланы этмеге. Аллагь ﷻ бизин барыбызны да дюньяда да, ахыратда да насипли ва талайлы къулларындан этсин. Амин.
