Къурбан-байрам
Зуль-гьижжа айны онунчу гюню къурбан-байрам бола. Шо дюр – аллагьу таала рагьмулугъун ва рагьмусун айрыча береген, берекетли ва сыйлы, дуалагъа жавапланагъан, гьар бир яхшылыкълар гёрсетеген гюн. Бары да бусурманланы шу сыйлы гюнлер ва берекетли къурбан байрам булан къутлайбыз. Есибиз аллагь ﷻ булай ажайып уллу гюнлени биз гюнагьлардан тазаланып, оьзюне ювукъ болсун ва дюньяда да, ахыратда да гьар бир тюрлю даражалагъа етишсин деп берген.
Байрам гече
Шо гече этмеге тюшеген бир-нече иш бар. Ахшамдан башлап такбир охума ярай: межитде, уьйде, къырда – къайда охуса да. Къычырып охуса дагъы да яхшы. Такбир байрам намазны алдында тамамлана. Шо такбирге «мурсал» деп айтыла, о намазгьа къошулмай. Экинчи такбирге «мукъаййяд» деп айтыла, о намазлагъа тийдириле. «Мукъаййяд» такбир Къурбандан сонг охула. «Мукъаййяд» такбир де байрам гече башлана ва «ташрикълени» ахырынчы гечесини эртенинде бите. «Ташрикълени» гюнлери зуль-гьижжа айны 11, 12, 13-нчю гюнлери гьисаплана. Шо гюнлер гьар борч намазны, сюннет ва оьзге намазланы артында такбир охула. Имам Навави булай яза: «Бир-бир ерлерде такбир Арапа гюн эртен намаздан сонг башлана ва «ташрикълени» ахырынчы гюнюнде тюшден сонг бите».
Аллагьу акбар! Аллагьу акбар! Аллагьу акбар! Ла илагьа илла ллагьу валлагьу акбар Аллагьу акбар ва лиллагьиль гьамд. Аллагьу акбар кабиран валь гьамду лиллагьи касиран ва субгьана ллагьи букратан ва асилян. Ла илагьа илла ллагьу ва ла наъбуду илла ийягьумухлисина лагьу ддина ва лав каригьаль кафирун. Ла иллагьа илла ллагьу вагьдагьу садакъа вагьдагьу ва насара ъабдагьу ва ъазамал ахзаба вагьдагьу. Ла иллагьа илла ллагьу валлагьу акбар!
Шолай да Къуръан охуса, дуа ва оьзгелерин этсе яхшы. Аллагьны Элчиси ﷺ булай айтгъан: «Къурбан гечени Аллагьгъа ﷻ къуллукъ эте туруп, юхламай йиберген адам, оьзгелер къыйынлыкълагъа тарыйгъанда, къыйналмас».
Шо гече Есибиз Оьз къулларыны тилеклерин къабул этер. Сав гече юхламай туруп болмайгъан адам ярты гече, шо да къыйын буса гечени уьч пай этгенде бирисин сама къуллукъ этип йиберсин. Шо да бажарылмай буса, гечеги ва эртенги жамият намазлагъа сама барсын, шогъар да савгъат бар дей ибну Аббас. Байрам гюн уьягьлюдегилер барысы да киринип-чайынып тазаланса зувап болур.
Байрам намаз
Байрам намаз къылмакъ сюннетдир. Пайхаммар ﷺ шолай этген, бизге де ондан уьлгю алма тюше. Абу Ханифаны мазгьабына гёре жума намаз къылмагъа борчлу адам да байрам намазны къылмагъа тюше. Намазны вакътиси гюн чыгьып, 10-20 минутлардан башлана ва тюшге ерли узатыла. Намаз жамият булан бирге межитде къылына, межитге бармагъа бажарылмай буса уьюнде агьлюсю булан къылса да яратыла.
Байрам намазны нечик къылагъанны билмейген адам байрам намаз къылмакъ учун негет этип, эки ракаатлы сюннет намаз йимик къылсын. Шолай имканлыкъ йылда бир керен бола. Шо саялы заманны негьакъ йибермей, йиберсе къалгъан намаз гьисапда тёлеп къылсын. Шо ёлавчулагьа да гёрсетиле.
Салатуль-ид намазны къылыв: башында «Аллагьу Акбар» деп айтгъан сонг къолларын къулакъларына ерли гётерип, кёкрегини уьстюне салып байлама герек. Негет булай этиле: «Мен негет этемен эки ракаат «Ид уль-Къурбан» байрам-сюннет намаз къылмагъа, Аллагьу Акбар». Ондан сонг билегенлер «важжагьтуну» охусун, сонг биринчи ракаатда 7 керен «Аллагьу Акбар» десин, экинчи ракаатда 5 керен айтсын. Гьар гезик «Аллагьу Акбардан» сонг: «Субгьаналлагьи валь гьамду лиллагьи ва ллагьу акбар», – деп айтыла.
Ахырынчы такбирден сонг субгьаналлагьны айтмай, биринчи ракаатда да, экинчи ракаатда да айта. Ахырынчы такбирден сонг «Аъузуну» айтып, сонг «Фатигьа» (Алгьам) сураны охуй, ондан сонг биринчи ракаатда «Къаф» сура, экинчи ракаатдан сонг «Икътараба» сура гёрсетиле. Шо сураланы билмейген адам «Саббигьисма» ва «Гьал атака» сураланы, шоланы да билмейгенлер, билегенин охусун.
Къурбан соягъан къайда
Къуръанда къурбан соювну гьакъында булай айтыла (маънасы): «Намаз къылыгъыз ва сизин Яратгъаныгъыз учун къурбан союгьуз, Ону разилигин алмакъ учун». Оьзге сыйлы аятда (маънасы): «Къурбан учун союлгъан гьайванны эти Аллагь ﷻ учун гьажатлы тюгюл, сизин Аллагьдан ﷻ къоркъагъаныгъыз агьамиятлы. Демек, Аллагьдан ﷻ къоркъагъанны къурбанын Аллагь ﷻ къабул этер» – деп айтыла.
Аллагьу таала Ибрагьим пайхаммарны ва уланы Исмайылны сынамакъ муратда Ибрагьимге биргине-бир уланын къурбан этмеге буюргъан. Ол да Яратгъаныбызны кёп сюегенлигинден ва герти кюйде Аллагьдан ﷻ къоркъагъаны саялы шолай этмеге гьазир болгъан. Уланы Исмайыл да шогъар къаршылыкъ этмеген ва: «Аллагь ﷻ буюргъан затны этмеге герек!» – деген. Ойлашып къараса, атасы да, уланы да саялы шо нечик уллу сынав болгъан!
Къурбанны маънасы: пакъырлагъа, языкълагъа кёмек (союлгъан гьайванланы эти садагъа этиле). Олар садагъадан сююне, бусурманланы бир-бирине бакъгъан рагьмулугъу арта. Олай да, шо бизин иманыбызгъа тергев гьисап бола.
Къурбан соймагъа негет этегенлеге зуль-гьижжаны биринчи он гюнюнде тырнакъларын гесмесе, тюклерин юлюмесе яхшы.
Къурбанны абуру гьакъында гьадислерде айтылагъан кюйде, Пайхаммар ﷺ булай деген: «Къурбан гюн сиз этип болагъан лап яхшы зат – гьайван союв». Шо гьадисни ахырында: «Союлгъан гьайванны къаныны биринчи тамчысы ерге тюшгюнчеге де къалмай Аллагь ﷻ ону абурун гётерер», – дей.
Тирмизи етишдирген гьадисде: «Аллагь ﷻ Къурбангъа союлгъан гьайванны терисиндеги тюкню санаву чакъы рагьму этер», – деп айтыла. Къурбан-байрамда къой, гьайван союв «суннатул-муаккад», демек, уллу сюннет гьисап этиле. Имканлыгъы бар адам шо сюннетни кютмеге тарыкъ. Бир тайпа имамлар Къурбан соймакъны борч гьисаплай. Айрокъда назру этген буса (борч). Шолай союлгъан гьайванны этин садагъагъа бергенлер тюгюл ашамагъа яратылмай. Терисин де, юнюн де пакъырлагьа бермеге тарыкъ. Гьакъылбалыкъ болгьан сонг бусурман адамгъа Къурбан соймакъ сюннет этиле, шогъар гючю чата буса, ону бир пайы уьягьлюдегилер учун пайдаландырыла. Уьягьлюдегилени гьарисини атындан Къурбан соймакъ сюннет, тек биревге де ярай.
Соймакъ учун тюе, къара тувар, маллар гёрсетиле, сыйыргъа яда эчкиге эки йыл, малгъа бир йыл болмагъа тюше.
Къурбан союлма онгарагьан гьайванлар арыкъ, акъсакъ, сокъур, аврувлу болма ярамай, къулагъыны бир гесеги ёкъ буса да ярамай, тек гесилип, юлкъунмагъан буса яратыла. Абу Ханифа имамны ва имам Маликни мазгьабларына гёре малны къулагъыны уьч пай этгенде бир пайы ёкъ буса да ярар. Шолай да къулакълары тешилген, мююзлери ёкълары, гьарзи салынгъанлары яратыла, къутургъаны, къычыву ярамай. Къурбан соймагъа лап яхшысы тюе гьисаплана, сонг къара тувар, ондан сонг маллар. Малланы арасында уллу къаркъаралы, уллу мююзлю акъ къойну сайласа яхшы.
Негет
Къурбан соягъанда негетни шулай этмеге тюше: «Мен оьзюмден сюннет болгъан Къурбан соймагъа негет этемен (яда мени вакил этген пелен адамны атындан) Аллагь ﷻ учун, Аллагь Акбар!» Ким буса да назру (тапшурув) этген буса, негетни шулай эте: «Мен магъа тапшурулгъан (пелен адамны атындан) сюннет болгъан Къурбан соймагъа негет этемен Аллагь учун, Аллагьу Акбар!» Къурбан оьзюню къолу булан союлагъанда негетни шо вакътиде этмеге тарыкь, башгъа адам соя буса да шо ерде болмакъ яхшы. Бизин Пайхаммар ﷺ оьзюню къызы Фатимагъа, булай айтгъан: «Сагъа Къурбан союлагъанда янында тур. Союлагъан гьайванны биринчи тамчы къаны ерге тюшгендокъ, алда этилген бары да гюнагьлар гечилер» (Гьаким).
Къурбан соймагъа биревге тапшурулгъан буса, негет этмеге де огъар тапшурмагъа ярай. Мал буса янгыз биревден союла. Къурбан сав адамны атындан союла буса ону разилиги болмагъа герек, шолай болмаса къурбан къабул болмай. Оьлген адамдан, ону васияты ёкъ буса, къурбан соймагъа ярамай. Амма шогъар ихтияр береген алимлер де бар.
Къурбан
Союлагъан гьайванны да, ону соягъан адамны да башлары Къыблагъа бакъмакъ сюннетдир. Ишге гиришгинче «Бисмиллягьи р-рагьмани р-рагьим» деп сонг «Аллагьумма салли ъала Мугьаммадин ва ъала али Мугьаммадин ва саллим» деп айтма, ондан сонг уьч керен – «Аллагьу Акбар» деген сонг, шулай дуа этиле: «Аллагьумма гьаза ва илайка фатакъаббаль минни». Бичакъны бек итти этмеге тюше. Гьайванны ерден сюйремей арив алып гелмеге яхшы. Бичакъны гьайвангъа гёрсетмей, ону инжитмей, тез-тез соймагъа тарыкъ. Оьзге гьайванлар соягъанны гёрмесин. Къурбан соймагъа гюн къылычны бийиклигине гётерилген сонг башлана. Шо гюнешни сари тюсю агъаргъан вакъти бола. Шо вакътиден башлап, ондан сонггъу уьч де гюн къурбан соймагъа ярай. Шону вакътиси ахырынчы гюн ахшам бите.
Къурбангъа союлгъан
этни не этме тюше?
Союлгъан гьайванны этини уьчден бир пайын мисгинлеге берсе, бир пайын оьзюне къойса, уьчюнчю пайын оьлешсе макътала. Языкъ тюгюл адамгъа садагъагъа берген этни сатмакъ гьарам, ярлы адамгъа сатмагъа яратыла. Шо этден аш да этип, къонакълар чакъырмагъа ярай. Терисин ва юнюн пакъырлагьа бермеге тюше яда намазлыкъ гьисапда къолламагъа ярай, сатмакъ гьарам гьисап этиле.
Аллагьу таала барыбызгъа да кёмек этсин къурбанлыкълар соймагъа, шу сыйлы гюнлени оразаларын тутмагъа, бирёв-бирёвню гёнгюн алып сююндюрмеге ва башгъа тюрлю яхшы амалланы да этмеге. Аллагь ﷻ бизин барыбызны да дюньяда да, ахыратда да насипли ва талайлы къулларындан этсин. Амин.
