Сыйлы адамлар: Ияс ибн Муавия
Адилликни ва итти гьакъылны еси
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Бусурманланы халипасы Умар ибн Абд уль-Азиз бир гечени юхламай оьтгере. Гёзлери юмулма сюймейген саялы, ол оьзюне ер тапмай. Дамаскда бу сувукъ гечесинде халипа Басрагъа дуванчы (судья) сайлай. Шагьарда дуван гесежек адам, Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ йибергенге гёре, адилли ёлда гьукму чыгъарагъан инсан болмагъа герек.
Дуванчы гьукму чыгъарагъанда бир затдан да къоркъмай, тартынмай гьакъыкъатны яны болмагъа тарыкъ ва ону къарарына бир зат да таъсир этмеге герекмей. Халипа бу мюгьлетге динни яхшы англайгъан, гьакъны янын тутма болардай терен гьакъыллы экевню айыргъан. Оланы бирисинде не йимик буса да къыйматлы хасиятны гьис этегенде, шолай къылыкъ башгъасында да болуп чыгъа.
Эртен халипа оьз янына Ади ибн Арта дейген Иракдагъы ёлбашчыны чакъыра. Шо вакътиде ол Дамаскда болгъан ва халипа огъар:
– Ади, Ияс ибн Муавия аль-Музани ва аль-Къасим ибн Рабиа аль-Хариси дейген адамланы оьз янынга чакъыр. Шолар булан Басрада дуван гесивню гьакъында сёйле ва шолардан бирисин дуванчы этип белгиле, – дей.
– Гьей бусурманланы пачасы, сен айтгъан кюйде этермен, – деп Ади жаваплана.
Ади ибн Арта оьз янына Иясны ва аль-Къасимни чакъырып, олагъа:
– Гьакъ кюйде, халипа, Аллагь ﷻ ону оьмюрюн узакъдан этсин, сизден биригизни Басрагъа дуванчы этип белгилемекни буюргъан. Сиз шо гьакъда не ойлашасыз? – деп сорай.
Оланы гьариси башгъасыны гьакъында:
– Менден эсе, бу къуллукъгъа ол тийишли, – деген.
Шолай деп айтып оланы гьариси башгъасын макътай ва динни яхшы англай дей. Булагъа тынглагъан сонг, Ади:
– Арагъа салынгъан маъсалагъа гёре гьукму чыгъармай туруп, сиз шундан чыкъмажакъсыз, – деп билдире.
Ияс сёзюн узата ва:
– Гьей бусурманланы пачасы, мени ва аль-Къасимни гьакъында Иракдагъы эки факихге – аль-Гьасан аль-Басриге ва Мугьаммат ибн Сиринге сора, неге десе оьзге адамлардан эсе бизин олар къолай сайлар, – деп таклиф бере.
Аль-Къасим эсгерилген факихлени янына, олар да муну янына барып-гелип къатнай болгъан, Иясны буса олар булан аралыгъы болмагъан. Аль-Къасим Иясны сёзлеринден англагъан кюйде, дуванчыны къуллугъун ол бугъар тапшурагъан кюйню этмеге сюе ва ерли гьаким шо факихлер булан сёйлеген сонг, олар Иясны тюгюл, аль-Къасимни гёрсетежек. Шо саялы аль-Къасим гьакимге багъып:
– Мени гьакъымда да, ону гьакъында да сен биревге де сорама. Аллагь ﷻ булан ант этемен, гьакъ кюйде, Ияс Есибизни динин менден яхшы англай ва менден яхшы гьукму да чыгъара. Эгер шу антымда мен ялгъан айта бусам, магъа дуванчыны къуллугъун тапшурма ярамай, неге десе мен ялгъан айтма боламан. Эгер де гертини айта бусам, менден кем инсанны дуванчы этип белгилеме сени ихтиярынг ёкъ, – дей.
Ияс гьакимге къарап:
– Гьей уллубуз, гьакъ кюйде, сен инсанны чакъырып, огъар дуванчыны къуллугъун берме сюйдюнг, шо да бек къоркъунчлу иш. Ол буса, шо загьматдан къоркъуп ялгъан ант берип къутулду. Шо антдан ол сонг, озокъда, товба этип гечмекни тилежек ва шолайлыкъ булан жанын жавапгъа тартардан къутулажакъ.
Ади бугъар:
– Гьалны булай терен англайгъан адам дуванчы болма тийишли, – деп билдирип, Иясны Басрагъа дуванчы этип белгилей.
Дюнья яхшылыкълагъа гёзю къарамайгъан Умар ибн Абд уль-Азиз халипа Басрагъа дуванчы этип белгилеген адам ким болгъан дагъы? Итти гьакъыллы, терен ойлашма бажарагъан бу не адам болгъан? Ону пагьмусу Хатим ат-Таини чомартлыгъы, Ахнаф ибн Къайсны ювашлыгъы ва Амр ибн Маадий-Карибни къоччакълыгъы йимик айтыла гелген.
Яшав ёлу
Ияс ибн Муавия ибн Курра аль-Музани гьижраны 46-нчы йылында Нежддеги Ямама деген ерде тувгъан. Сонггъа таба агьлюсю булан Басрагъа гёчген ва онда оьсген, охугъан. Яш йылларында Дамаскгъа гелип, ондагъы о замангъа сав къалып турагъан асгьабалардан ва олардан сонг гелеген наслудан билим алгъан. Гиччи йылларындан берли ол терен гьакъылы ва арив къылыгъы булангъы улан болгъан.
Жагьил чагъына да къарамайлы, ол охувда уллу даражалагъа етише ва гьатта уллулар да ону билимине мюкюр болуп, ондан уьлгю ала, огъар сорай.
Бир гезик Абд уль-Малик ибн Мерван Басрагъа геле. Бу вакътиде ол халипа тюгюл эди. Ол Иясны уланпав заманында гёре, бетине тюк битмеген заманы болгъан. Ону артында буса, яшыл плашлы, сакъаллы дёрт охувчу болгъан.
Абд уль-Малик ажайып болуп:
– Гьей, бу сакъалланы есилери! Билим алмакъ учун оьзюгюзге къыйышагъан уллу чагъындагъы гьакъыл берердей адам ёкъму эди, бу яш болмаса? – деп сорай.
Сонг Иясгъа багъып:
– Гьей улан, сагъа нече йыл бола? – деп сорай.
Ияс:
– Абу Бакр булан Умар бар асгерге Пайхаммар ﷺ Усаманы ёлбашчы этген заманда огъар нече йыл бола эди буса, магъа да шончакъы бола, – деп жавап бере.
Бу жавапдан кепленип, Абд уль-Малик огъар:
– Гьей улан, алгъа чыкъ, Аллагь ﷻ ёлунгну онгарсын, – деп ёрай.
Иясны гьакъылыны гьакъында хабар яйыла туруп, динни ва билимни гьакъында сёйлеме сююп, адамлар ону янына гелеген бола. Биревлер билим учун геле, башгъалар буса, эришме ва ону утма сююп геле.
Неге ички къадагъа этилген?
Хабарланагъан кюйде, бир гезик ону янына пелен вилаятны ёлбашчысы гелип:
– Гьей Абу Ваиля, эсиртеген затланы гьакъында не айтарсан? – деп сорав бере.
– Шо гери урула, – деп Ияс жаваплана.
– Негер шо гери урула дагъы? Шо чу отда къайнатылгъан сув да, емиш де? Шолар къадагъа этилмеген чи – оларда гери урув ёкъ чу, – дей шо ёлбашчы.
– Сен айтып битдингми яда къошагъанынг бармы? – деп Ияс ахтара.
– Мен айтагъанымны айтдым, – дей ол.
– Эгер мен къолума сув алып сагъа урсам, авуртажакъмы? – деп Ияс сорав бере.
– Авуртмажакъ, – дей ол.
– Эгер мен къолума салам алып, шону булан сагъа урсам, авуртажакъмы? – деп Ияс бирдагъы сорав бере.
– Авуртмажакъ, – дей ол бу гезик де.
– Эгер мен топуракъ алып, шогъар салам къошуп, сув да тёгюп, гюнге чыгъарып къатдыртып, сонг шону булан сагъа урсам, авуртажакъмы? – деп Ияс булай сорав бере.
– Авуртажакъ, озокъда. Гьатта сен шолай мени оьлтюрме де боласан, – дей ёлбашчы.
– Чагъыр булангъы иш де лап шолай. Эгер сен шогъар гиреген затланы булгъасанг, шо гери урулагъан чагъыргъа айланажакъ, – деп Ияс англата.
Итти гьакъыллыкъ ва чалт ойлашма бажарагъанлыкъ
Ияс дуванчы болгъанда, ону итти гьакъылы, масъаланы теренине тюшюнмеге бажарагъаны, гьакъыкъатны ахтармагъа болагъаны толу кюйде билинмеге башлай. Бир гезик ону янына экев геле, шоланы бириси башгъасына жыймагъа деп малын къоя, сонг артындан гелгенде, осу шолай болгъанны инкар этер. Ияс айыплангъан гишиге шо малны гьакъында соравлар бере, ол мюкюр болмай ва:
– Эгер ёлдашым тюзлюгюн токъташдырма бола, далили бар буса гёрсетсин. Ёкъ буса, мен айыплы тюгюлюме ант этсем бола, – деп билдире.
Ияс, ол адам гишини малына ес болма боларны англап, биринчи гишиге къарап:
– Сен шогъар малынга сакъламакъ учун не ерде бердинг? – деп сорай.
– Бир уллу терек эди. Биз шону тюбюнде олтуруп ашап, гете турагъанда буса, мен огъар малымны бердим, – дей малын къайтарма сюеген адам.
Ияс огъар:
– Сен шо терекни янына бар. Балики, шонда баргъанда малынгны къайда салгъанынгны эсге аларсан ва шо ер малынга не этгенинг гьакъда эсингни янгыртар. Сонг къайтып гел ва не гёргенингни айт магъа, – дей.
Шо адам терекни янына гете. Ияс буса, айыпланагъан гишиге:
– Сен буса, ёлдашынг къайтгъанча олтуруп тур, – дей.
Ол олтуруп къала. Ияс да къуллугъу булан гелеген башгъа адамланы гьайын эте. Амма айыпланагъан гишиге гёз къарата тура. Ол рагьатлангъанны гьис этгенде Ияс огъар бурулуп, хапарсыздан:
– Нечик эсинге геле, ёлдашынг сагъа малын берген шо ерге етишгенми?
– Етишмегендир, шо ер мундан бек ариде, – дей ол.
– Малны алмагъанман деп нечик айтма боласан, шо ер къайда экенни биле туруп? – деп Ияс тавуш этип сорай.
Жавапгъа тартылгъан адам адаша ва артда да мюкюр бола. Ияс ону гетген адам гелгенче токътата ва сонг алгъан малын есине къайтартдырта.
Иясгъа етмиш алты йыл битгенде, ол атасы булан атлагъа минип чабагъаны тюшюнде гёрюне. Олар бириси де алгъа чыкъмай тенг бара. Белгили йимик ону атасы етмиш алты чагъында гечинген.
Бир гезик юхлама ятагъанда Ияс къардашларына:
– Бу не гече экенни билемисиз? – деп сорай.
– Билмейбиз, – дей олар.
– Бу дюр мени дюньядагъы яшавум битежек гече, – деп Ияс билдире.
Эртен болгъанда къардашлары Иясны оьлюп таба. Ияс ибн Муавия аль-Музани оьз девюрюню ажайып адамы болгъан. Бу инсан терен гьакъылы, гючлю кюйде ойлашып болагъаны ва гьакъыкъатны кюрчюсюн табып болагъан пагьмусу булан бусурман уьмметни эсинде къалгъан.
(Давамы гелеген номерде)
