Сыйлы адамлар: Умар ибн Абд уль-Азиз
Ата да, улан да бир йимик асил къылыкълы
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Асгьабаланы асил вариси ва бусурманланы халипасы Умар ибн Абд уль-Азиз оьзюнден алда болгъан халипа Сулейман ибн Абд уль-Маликни къабурундагъы хумну къолларындан силкип тайдырып битгинче де аякъ тюпдеги топуракъ къартыллап йибергенни эс эте.
Ол адамлагъа:
– Бу недир? – деп сорай.
Жыйылгъан халкъ:
– Гьей бусурманланы башчысы, бу дюр халипаны арбалары. Булар сен къоллап болмакъ учун, сагъа гьазирленген, – деген.
Умар гёзюню къырыйы булан шолагъа къарап, арыгъанлыгъын яшырмай:
– Не этейим мен оланы? Тайдырыгъз шоланы шундан. Аллагь ﷻ сизин сыйласын, мени къачырымны (мул) гелтиригиз, – дей.
Амма Умар къачырны уьстюне минип битгедокъ, шоссагьат шагьар къаравулну башчысы гелип, алдында юрюжек бола. Ол янгыз болмагъан, яндавурунда тизилип дагъы да хыйлы оьзге къаравулчулар да жыйыла. Булар къолунда гюнню ярыгъында йыртыллайгъан сюнгюлер де тутгъан. Булагъа къарап, Умар:
– Сиз магъа тарыкъ тюгюлсюз. Мен янгыз бир муъмин адамман, шолар йимик чыгъаман ва шолар йимик гери къайтаман, – деген.
Сонг ол межитге етише. Адамлар ону ёлун узата. Умар межитге гиргенде, булай деп билдириле:
– Умуми намаз! Умуми намаз!
Бу сёзлени эшитгенде халкъ межитге багъып алгъасай. Адамлар жыйылгъанда Умар ибн Абд уль-Азиз олагъа сёйлей. Ол Аллагьгъа ﷻ макътав этип, Мугьаммат Пайхаммаргъа ﷺ салават салып, булай дей:
– Гьей халкъ! Мени инбашларыма шу сынав къопгъан, магъа не болурну гьеч билмеймен ва бу къуллукъгъа чапмагъанман ва бусурманланы жыйыны да тюгюл мени сайлагъаны. Магъа таби болажакъ деген сёзюгюзден мен сизин эркин этемен. Оьзюгюз ушатар йимик халипа сайлагъыз оьзюгюзге.
Амма адамлар бир тавушдан:
– Гьей бусурманланы халипасы, биз сени сайлагъанбыз! Ва биз сагъа разибиз. Бизин ишлерибизни яхшылыкъ ва берекет булан юрют, – деп къычыра.
Тавушлар аста ва юреклер парахат болгъанда, Умар Аллагьгъа ﷻ янгыдан макътав этип, Мугьаммат Пайхаммаргъа ﷺ – Ону къулуна ва Элчисине – салават сала.
Шондан сонг ол адамланы Аллагьдан ﷻ къоркъмагъа чакъырма башлай, дюнья ишлени артындан чапмай, ахыратны гьайын этмеге герекни англата. Умар гележек ажжалны къыйышывлу сёзлер булан эсге салып, адамланы юреклерин йымышатып, гьатта гёзьяш тёкдюрте. Айтылагъан сёзлер бир юрекден башгъа юреклеге етише. Сонг ол жыйылгъанлар барысы да эшитсин деп, арыгъан тавушун гётерип, булай деп билдире:
– Гьей халкъ! Мен сизин ишлеригизни юрютегенде Аллагьгъа ﷻ таби болгъан чакъы заман сиз магъа тынглагъыз, эгер мен Есимни гьызындан чыкъсам, сиз магъа тынглама борчлу тюгюлсюз.
Шондан сонг ол минбардан тюшюп, уьюне багъып гете ва ичине гире. Алдагъы халипаны оьлюмю булангъы авур ишлерден сонг, ол бираз ял алма сюе. Амма Умар янтайып да битгенче ону янына он етти йыллыкъ уланы Абд уль-Малик гелип, булай сорав бере:
– Гьей бусурманланы башчысы, не этмеге хыялынг бар?
Ол:
– Балам, мен бираз юхлар эдим. Бек талгъанман, – деп жавап бере.
Улан огъар:
– Гьей халипа, пелен адамлагъа байлавлу адилсизлик ва зулму этилгенликни масъаласын чечмей, адиллик болдурмай туруп юхлама хыялынг бармы? – деп сорав бере.
Умар уланына:
– Балам, сени агъайынг Сулейман саялы мен сав гече юхламай чыкъдым. Тюш намазны заманы гелгенде, мен адамлар булан намаз да къылып, Аллагь ﷻ буюрса адилсизликни тюзелтермен, – деп жавап бере.
Улан атасына:
– Гьей бусурманланы пачасы! Тюш намазгъа ерли сен оьлмей сав къалажакъгъа ким инандырма бола? – деп бирдагъы сорав бере.
Бу сёзлер Умаргъа къаттылыкъ къоша. Юхусу къача. Арыгъан къаркъарасына янгыдан гюч геле. Ол:
– Балам, гел чи яныма, – деп буюра.
Абд уль-Малик атасыны янына гелгенде, Умар ону къучакълап, мангалайын оьбе ва:
– Дин юрютмеге магъа кёмек этеген авлет берген саялы, Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, – дей.
Шондан сонг ол гётерилип, адамлагъа:
– Ихтиярлары къыйыкъсытылгъанлар гелсин ва арзасын берсин! – деп билдирив этмеге буюра.
Яшав ёлу
Умар ибн Абд уль-Азиз 682-нчи йыл (гьижра булан 61-нчи йыл) сыйлы Мадинада тувгъан. Ана якъдан ол сыйлы халипа Умар ибн аль-Хаттабны вариси, атасы буса, халипатлыкъгъа башчылыкъ этеген Омейяд деген къурайшит тухумлу болгъан.
Умар арив билим ва багъыйлы тарбия алсын учун, атасы ону о замангъы лап айтылгъан алимлени алдында охумагъа йибере болгъан. Умарны охутгъан муаллимлени арасында Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ асгьабалары да болгъан. Гиччи чагъындагъы Умаргъа айтылгъан асгьабалардан билим алмагъа насип болгъан. Шоланы арасында Абдуллагь ибн Умар ибн аль-Хаттаб, Анас ибн Малик, Абдуллагь ибн Жафар ибн Абу Талиб болгъан.
Олай да бу айтылгъан табиинлени (асгьабалардан сонг гелеген наслу) алдында да охугъан. Шо алимлени арасында Сайит ибн Мусайяб, Урва ибн Зубайр, Салим ибн Абдуллагь ибн Умар, Убайдуллагь ибн Абдуллагь ибн Утба ва оьзгелери болгъан. Охувуну натижасында Умар ибн Абд уль-Азиз оьз заманындагъы лап билимли алим бола.
Умар ибн Абд уль-Азиз халипалыкъ этеген девюр лап парахат вакъти гьисапда тарихге гирген. Шо заман жамиятда адиллик ва асиллик чечек ачгъан, янгыз бусурманланы арасында тюгюл, савлай дюньяда дегенлей. Шо саялы бу халипаны, Яратгъаныбызны низамына гёре башчылыкъ этген сыйлы халипалар булан да тенглешдире. Масала, Умар ибн Абд уль-Азиз яшавгъа чыгъаргъан янгылыкъланы яхшылыгъындан халипатда мисгин яшайгъанлар къалмагъан.
Борчлары бар халипатда яшайгъан гьар адам, динине де къарамайлы, гьукумат иш этип токъташдыргъан фондлардан таба кёмек алып, борчларын тёлеп тайдырма болгъан. Агьлю къурма сюйген гьар кес, шону учун акъчасы ёкъ буса, хазнадан тийишли кёмек ала болгъан.
Умарны буйругъуна гёре, пачалыкъдагъы гьар кимге де эркин кюйде ари-бери юрюмеге ихтияр берилген. Ёлавчулар учун ер-ерде къонакъюйлер ишлене, янгы къуюлар къазыла, ёллар этиле, алимлеге гьукумат алапа тёлей.
Абд уль-Малик дейген адам кимдир? Дюнья ишлеге агьамият бермейген этген ва адилли ёлгъа атасын гелтирген бу улан ким болгъан? Халкъ шонча да оьзюн макътайгъан инсан не адам болгъан?
Умар ибн Абд уль-Азизни он беш яшы, олардан уьчевю къыз болгъан. Шолар барысы да Аллагьдан ﷻ къоркъагъан, иманлы-динли болгъан. Амма Абд уль-Малик агъа-инилени, къызардашланы барысындан да иманлы болгъан, оланы арасында кёкдеги ярыкъ юлдуздай къалышынгъан. Ол бек арив тарбиялангъан ва гьакъыллы улан болгъан. Яш йылларына да къарамайлы ону гьакъылы эсли эргишиники йимик болгъан. Умар аль-Хаттаб асгьабаны тухумуна къыйышагъан къылыкълар бу уланда лап бек билине болгъан. Айрокъда Аллагьдан ﷻ къоркъуву ва Яратгъаныбызны разилигин къазанмагъа талпыныву булан.
Юреклени ярагъан аччы йылав
Ону зукъари къардашы Асым (Абу Бакр ибн Абд уль-Азизни уланы) булай хабарлагъан: «Бир гезик зукъарим Абд уль-Маликни янына гелген эдим, ону бойдакъ заманы эди. Биз бирче яссы намаз къылдыкъ ва сонг гьарибиз тёшеклерибизге ятма гетдик. Абд уль-Малик чыракъны сёндюрген сонг юхладыкъ. Гечени ортасында уянып, къардашым къарангылыкъда Къуръанны шу аятларын охуйгъанын гёрдюм (маънасы): «Билемисен сен, эгер Биз кёп йыллар ниъматлар булан олагъа пайдаланма имканлыкъ берип, сонг болажакъ деп айтылгъан кюйде шолагъа (такъсыр) болса, не эте шолар къоллап тургъанлары шондан къутултармы дагъы оланы?» («Аш-Шура» деген сура, 205–207-нчи аятлар).
Бу аятланы ол охуйгъан кюю ва шо вакътиде йылайгъаны мени къоркъутду. Ол тавушун аста этсе де, шо юрек ачытдыртагъан йылав эди. Аятланы ахырына ерли охуп битегенде, ол шоланы янгыдан такрарлай эди. Артда бу йылав ону оьлтюрежек деп ойлашдым. Шо гьакъда ойлашып, мен уянагъанда айтылагъан кюйде: «Аллагьдан ﷻ къайры башгъа худай ёкъ ва Аллагьгъа ﷻ макътав болсун», – дедим. Ону йылавун токътатмакъ учун этдим шолай. Мени тавушумну эшитгенде ол токътады ва шондан сонг дагъы ону эшитмедим, гьатта шыбышлайгъанын да».
(Давамы гелеген номерде)
