Сыйлы адамлар: Шурайх ибн аль-Харис
Шурайх деген дуванчы (судья)
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Шурайхгъа бир гезик: «Бу билимге нечик етишдинг?» – деп сорагъан болгъан. Ол: «Билимни алимлер булан такрарлайгъаным булан алдым: мен олардан алып, олагъа къайтара эдим» (Суфьян аль-Авси).
Бусурманланы халипасы Умар ибн аль-Хаттаб бир бедуинден сатып ат алгъан болгъан. Берегенин де берип, ол атны уьстюне минип, ёлгъа чыгъа. Амма йыракъгъа да гетмей, нукъсанлыкъ арагъа чыгъып, ат дагъы чапмагъа болмайгъан гьалгъа тарый. Умар атны гери элтип, шо баягъы бедуинге:
– Атынгны къайтарып ал, неге десе ону кемчилиги болуп чыкъды, – дей.
Амма бедуин атны къайтарып алмагъа сюймей ва:
– Гьей бусурманланы халипасы, мен ону къайтарып алмайман, неге десе сагъа сатагъанда ат саппа-сав эди, – деп тута.
Бу адам айтагъангъа да тынглап, Умар:
– Къайсыбызныки тюз экенге дуван гесежекни сайла буса, – деп таклиф эте.
Бедуин:
– Бизин ишибизге гёре Шурайх ибн аль-Харис гьукму чыгъарсын, – деп билдире.
Умар шогъар рази бола.
Дуван (суд) гесмек учун, бусурманланы халипасы Умар ибн аль-Хаттаб ва атны еси Шурайхны алдына бара. Бедуинге тынглагъан сонг, Шурайх халипа Умар ибн аль-Хаттабгъа бурулуп:
– Гьей бусурманланы башчысы, сен атны алагъанда шо савму эди? – деп сорав бере.
Умар:
– Сав эди, – деп халипа жавап къайтара.
Шурайх, узакъ ойлаша турмай, булай гьукму чыгъара:
– Гьей бусурманланы халипасы, сатып алгъанынгны оьзюнгде къой яда сатывчугъа бу атны сен шондан алгъан кююнде къайтар.
Умар тамаша кюйде Шурайхгъа да къарап:
– Бу ишде гьукму башгъача болагъан затмы дагъы?! Бу – гьакъны сёзю ва адилли гьукму. Сен Куфагъа бар, мен сени дуванчы этип белгилеймен, – дей.
Умар Шурайх ибн аль-Харисни дуванчы этип белгилейген вакътиге, ол Мадина жамият учун бир белгисиз адам тюгюл эди. Муну атын алимлер де, абурлу адамлар да яхшы биле ва эсгере болгъан. Халкъ Шурайхны итти гьакъылын гёре, терен ойлашып болагъанын, масъаланы маънасын билмеге бажарагъанын, яшавну англайгъанын ва оьр къылыкълы экенин алай арив англай. Шурайх Йеменден гелген, Кинда деген къавумну адамы болгъан. Ону яшавуну хыйлы яны жагьилияда оьтген.
Гьакъыкъатны ярыгъы Арап ярым атавну ярыкъ этгенде ва Ислам динни шавлалары Йеменге етишгенде, Шурайх биринчилерден болуп Аллагьгъа ﷻ ва Ону Элчисине ﷺ инана, гьакъ ёлгъа тюше. Муну асил хасиятын, оьр къылыгъын, таза амалларын гёрегенлер Шурайгъа гьакъ юрекден тез-тез Мадинагъа гёчмеге ёрай болгъан. Неге десе ол онда Расулуллагь ﷺ булан ёлукъмагъа, ону гёрмеге болар. Пайхаммар ﷺ герти дюньягъа гёчгенче, адамлар Шурайхгъа ону булан таныш болуп, билим булагъындан пайдаланма тийишли деп гьисап эте болгъан. Шолай этсе, берекет ону бары да янындан къуршар эди. Амма Есибиз шолай ёлукъмагъа огъар ёл ачмагъан, буюрмагъан.
Бусурманлагъа дуванчы этип белгиленив
Умар Пайхаммарны ﷺ асгьабаларыны артына тюшген бу адамны дуванчы этип белгилегени, бек жаваплы иш тапшургъаны булан бир янгыз да алгъасавлукъ этмеди, гьатта шо вакътилерде Ислам динни юлдузлары – Пайхаммарны ﷺ асгьабалары – сав болгъангъа да къарамайлы.
Умар бу къуллукъгъа сайлагъан адам негьакъ белгиленмегени артындагъы йыллар ачыкъ этиле. Бусурманлар учун дуванчы болуп Шурайх алтмыш йылгъа ювукъ ишлеген. Ол дуван гесип янгыз Умарны девюрюнде ишлеп къалмагъан, Усман ибну Аффанны, Али ибну Абу Талибни ва Муавия бин Абу Суфьянны заманында да ишлеген. Ва гьатта Омейяд тухум башчылыкъ этеген заманларда да ол шо къуллукъну юрютген. Аль-Хажжаж гьакимликге гелген заманда буса, Шурайх бу къуллукъдан оьзюн эркин этмеге тилеген. Ол 107 йыл болгъанча яшагъан. Муну яшаву оьктем болмагъа ярардай асил ишлерден толгъан. Шурайх дуван гесивню тарихин оьзю чыгъаргъан гьукмулар булан байыкъдыргъан. Ол ажайып кюйде дуван ишни юрютюп, менмен дейген адамланы да, простой халкъны да Аллагьны ﷻ законларындан чыкъма къоймай суд гесе болгъан.
Китапларда бу адамны гьакъында хыйлы хабар охумагъа бола ва шо асарланы бетлеринде ону сёзлери ва ишлери язылып къалгъан.
Бир гезик Али ибн Абу Талиб къыйматлы гюбесин (кольчуга) тас эте. Бираздан ол гюбесин бир бутперес Куфаны базарында сатма айланагъанын гёре. Малын таныгъан Али огъар:
– Бу гюбе меники. Савутум тюемден пелен ерде, пелен гече тюшдю, – дей.
Сатывчу буса:
– Гьей бусурманланы башчысы, тюгюл, бу гюбе меники ва шо мени къолумда! – деп тута.
Али де:
– Бу гюбе меники. Ва мен шону биревге де сатмагъанман ва савгъат да этмегенмен. Шо сеники болма бир де кюй ёкъ, – деп эрише.
Артда да бутперес сатывчу:
– Олай буса, бизин масъалабызны бусурман дуванчы гессин, – дей.
Али рази болуп:
– Тюз айтасан, шолай этсек адилли болур. Юрю барайыкъ шону янына, – дей.
Шолай деп айтып, булар Шурайхны янына бара. Олар дуванчыны алдында тургъанда, Шурайх Али ибн Абу Талибге:
– Гьей бусурманланы халипасы, болгъан ишни сен айт, – дей.
Али де:
– Мен гюбемни бу адамда гёрдюм. Шо гюбе тюемден пелен ерде, пелен гече тюшдю ва мен шону биревге де сатмагъанман, савгъат да этмегенмен, – деп англата.
Шурайх бутпересге:
– Сен шогъар не айтарсан? – деп сорай.
Оьз гезигинде ол:
– Бу гюбе меники ва шо мени къолумда ва мен бусурманланы халипасы ялгъан айта деп айыпламайман, – деп билдире.
Шурайх Алиге багъып бурулуп:
– Гьей бусурманланы халипасы, сен герти айтагъангъа ва бу гюбе, гертиден де, сеники экенге мен шекленмеймен, амма сен тюз айтагъанны токъташдырма болагъан эки шагьат тарыкъ, – дей.
Али:
– Яхшы, мени къуллукъчум Канбар ва уланым аль-Гьасан шагьатлыкъ этмеге бола, – деп билдире.
Шурайх бу шагьатланы къабул этмей ва:
– Гьей бусурманланы халипасы, уланы атасына этеген шагьатлыкъ къыйышмай, – деп токъташа.
Али къайнашып:
– Субгьаналлагь! Женнет агьлю болажакъ деген инсанны шагьатлыгъы къабул этилмейген деген недир?! Расулуллагь ﷺ: «Аль-Гьасан ва аль-Гьусейн – женнетдеги уланланы башчылары», – дегенни эшитмегенмисен? – деп сорай.
Шурайх сабур кюйде:
– Эшитгенмен, шо гьакъда билемен. Амма шолай болса да, атасыны пайдасына улангъа шагьатлыкъ этмеге ихтияр бермеймен, – деп къатты тута.
Шо заман Али бутпересге багъып бурулуп:
– Ал гюбени, неге тюгюл мени башгъа шагьатым ёкъ, – деп болгъан ишге рази бола.
Ажайып болгъан бутперес:
– Бу гюбе бусурманланы халипасыныки экенге мен шагьатлыкъ этемен! – дей ва арты булан булай къоша: – Гьей Аллагь ﷻ! Бусурманланы башчысы мени булан бирче дуванчыны алдында олтургъан ва дуванчы гьукмусун мени пайдама чыгъарта! Булай этме буюрагъан дин гьакъ экенге шагьатлыкъ этемен! Ва Аллагьдан ﷻ къайры баш иймеге дагъы башгъа худай ёкъгъа да, Мугьаммат ﷺ – Ону къулу ва Элчиси экенге де мен шагьатлыкъ этемен! Гьей дуванчы, бил – бу гюбе бусурманланы халипасыныки. Асгер Сиффин деген ерге барагъанда (Али Муавия булан сёйлешмек учун ёлукъгъан ер) мен шоланы арты булан бара эдим ва бу гюбе ону авур кюлтюслю тюесинден тюшдю ва мен шону оьзюме алдым, – деп болгъан ишни бар кююнде суратлай.
Али де:
– Сен Ислам динни къабул этген сонг, мен сагъа шону савгъат этемен. Шону булан бирче атымны да беремен, – дей.
Узакъ къалмай адамлар гёрген кюйде, бу адам харижитлеге (дёртюнчю халипа Али ибн Абу Талибге къаршы дав этген адашгъанлар) къаршы Нахравандагъы урушда Алини янында ябуша. Ол къоччакъ кюйде дав эте ва урушда шагьит болуп оьле.
(Давамы гелеген номерде)
