Ана тилине гьашыкъ шаир
Баянлыкъны башын охугъанда, шаирлер барысы да ана тилин сюе, шогъар гьашыкъ, ят тилде яратмай чы деп эсге гелме бола. Шолай, озокъда, дюр, тек биревлер сюювню, ватанны, намусну ва шолай оьзгени артыкъ гёрюп, алгъа салып юрюте. Чагъына гёре жагьил буса да, тек ачыкъдан гёрюнеген пагьмусу булангъы шаирибиз Умар Биймурзаев къумукъ тилге гьашыкъ деп эсиме геле.
Янгыз темасына гёре тюгюл, ана тилинде яратагъаны да шону исбатлыкъ эте. Гьалиги заманда ана тиллер сёне бара деген талчыкъ юреклени къыйнай, бу уллу ва къыйын масъала, шону алдын алмакъ учун, ана тиллер тас болмас учун адабият гёрмекли роль ойнай деп айтма ярай. Ана тилде язагъанлар болса, асарланы охуйгъанлар да болса, гьал шонча да къоркъунчлу болмас эди бугъай.
Умар къумукъ тилде шиъру язагъаны билингенде ва шону сатырлары соцсетлерден таба яйылма башлагъаны кёплени сююндюрдю. Гертиден де, ана тилибизде яратагъанлар бар туруп, къумукъ тил ёкъ болмас, унутулмас деген ой геле, юрекге маслагьат эте. Къумукъ адабиятгъа къошулгъан, ана тилибизде яратагъан, инамлы кюйде абат алмагъа башлагъан яш шаирибизи Умар булан бугюн лакъыр этебиз, халкъыбызгъа шону таныш этмеге тийишли гёребиз.
– Лакъырыбызны башында оьзюнгню гьакъында айтып, охувчуларыбызгъа Умар Биймурзаев ким экенни танытгъанны сюер эдик.
– Мен Умар Биймурзаевман, атамны аты Къураш, анамны аты Гулбике. 1994-нчю йыл Хасавюрт районну Чагъаротар деген юртунда тувгъанман. 2009-нчу йыл Чагъаротар орта школаны тогъуз класын битдирип, Буйнакск шагьарны Сайфулла-Къадини атындагъы ислам университетге дин якъдан билим алмакъ учун охумагъа деп онгарылдым, тек охувларым кёп узатылмайлы, бираз кюйсюз де болуп, уьюме къайтмагъа тюшдю.
Арадан кёп заман да гетмейли, эр болагъан чагъым етмеген буса да, къатын алып уьйлендим, тек къатын булангъы яшавум да кёп узакъгъа бармайлы, айырылмагъа тюшдю. Бугюнге ерли (сизден айып буса да) уьч керен къатын алып айырылгъанман, тек яшавда янгыз тюгюлмен. Аллагьгъа ﷻ шюкюр бир къызым да, эки уланым да бар. Ондан къайры да, мен гиччи ожакъда оьсмегенмен, мени ата-анам яшавну кёп къыйынлыкъларындан оьтюп, менден къайры, инимни де, дёрт къызардашымны да оьсдюрюп, яхшылыкъларын да кютюп, аякъуьстге тургъузгъан. Амма къыйыны кёп яшав оланы да сынамай къоймады. 2012 -нчи йылда уллу къызардашыбыз яшлай яшавдан гетип, ата-анамны юреклери бек ярылды ва яшлайын гетген анасын гёрмейли, ону исивюнден тоймайлы, бир йыл болагъан къызы да ярты етим къалды. «Эсделикни сураты» деген шиърумну да, «Насипли деген къызны тилинден» деген шиърумну да мен шу къайгъыны суратлап язгъанман.
– Умар, сен къумукъ тилде шиъруларынгны охуп белгили болдунг. Асар яратывчулугъунг неден башланды?
– Мен гиччиден берли де охумагъа, язмагъа ва сурат этмеге бек сюе эдим ва мени бары да оюнум сурат булан язывгъа байлавлу эди. Артыкъ маъналы этип язма болмасам да, яшавумда гьар оьтген гюнюмню шиърулар булан суратлай эдим. Арадан айлар да гетди, йыллар да гетди, кёп шиъруларым тас болду ва унутулду. Амма гиччиден берли мени булан бирче оьсген пагьмум унутулмады ва бугюнге ерли де юрегимни къайгъысын да, сююнчюн де шиърулар булан ачмагъа къасткъыламан. Муна шолай гиччиден башлап, эсли чагъыма етишгенде де шиъру язывдан айрылмай юрюймен
– Гьар яратывчу сёзю халкъгъа етишгенни сюедир, сен де гьалиги имканлыкълардан пайдаланып, роликлер языв булан адамлагъа белгили болдунг. Шолай этмеге не эсинге тюшдю, не муратлар гёз алгъа тутгъан эдинг?
– Оьрде айтып гетген кюйде, яшда язгъан кёп шиърум сакъланмай тас болду. Гьали язагъан сатырларым ёкъ болмас учун ва къумукъ тилибиз осал болуп барагъанда, шоланы пайдасы оьзгелеге де тийсин учун, роликлер этмеге башладым. Яшда йимик гьар гюн язмагъа заман болмаса да, бугюнгю яшавгъа къарагъанда юрегимде кёп тюрлю ой тува, тек барын да язмагъа заман тапмай къаламан. Ана тилибизни сакълавгъа менден къошум болсун деп, язгъан шиъруларымны оьзюм охуп, интернетге салып яймагъа тюшюндюм. Шолайыкъ булан Умар Биймурзаев дейген оьзюмню атым булан «бет» ачып, заманда бир шиъруларымны охуйман.
– Гьар гюн язамысан, илгьам нечик геле? Айлана якъ маълуматдан толгъан ва яратывчугъа ойлашма пикру бередир?
– Мен гиччиден берли ойларымны шиъру къайдагъа айландырма уьйренип къалгъанман. Гюндюз гёргеним ахшамлар къапиялы сатырлагъа айлана. Айлана якъ, адамлар, болуп турагъан ишлер ва шолагъа оьз къаравум – мени учун илгьамдыр. Гьар ким де ойлашмай тюгюлдюр, мен буса гьар ойлашгъанымны асаргъа айландырып къояман.
– Умар, сени шиъруларынгда тюрлю-тюрлю темалар гётериле, тек юрегинг нени гьакъында айрокъда кёп «йырлама» сюе?
– Шиъруларым айрыча бир темагъа багъышланмагъан, мени таныйгъан адамлар шиъруларымда мени яшавумну гёрмеге бола. Мен яшавну къыйынын да, тынчын да, сюювню гючлюгюн де суратлап язаман. Юрегим гюнню ичинде не якъгъа ава буса, шо гьакъда къалам «ишлей». Гёргеним, башдан гечирген гьислер къолумну юрюте, юрекни, сен де айтгъанлай, «йырлата». Амма нени гьакъында сёз айтсам да, кёп сюеген къумукъ тилибизни аривлюгюн гёрсетип «йырлама» къаст этемен.
– Биревлер: «Умарны шиърулары китап этилип чыкъгъанмы?» – деп сорай. Шолагъа не деп айтайыкъ?
– Тезден берли китап чыгъармагъа умутум бар. Шиъруларымны онгарып, шоланы уьстюнде ишлеп, гьазирлик гёрюп тураман. Аллагь ﷻ буюрса язгъанларым китапгъа жыйылып, эрте-геч басмадан чыгъар. Бир-нече йыл алда Хасавюртдагъы Абусупьян Акаевни атындагъы басмаханыны еси, белгили къумукъ журналист ва язывчу Рашит Гьарунов: «Гелтир язгъанынгны, китап этме кёмек этербиз», – деген эди. Ол ана тилибизни гьайын этип айланагъан адам ва мен къумукъ тилде язагъанымны билгенде, бек сююндю, китап чыгъарма таклиф этди. О заман бираз уялып къалдым, шиъруларым китап этип чыкъмагъа тамаша тийди, нечик алай да жавап бермей, артгъа салынды. Гьалиге онча алышынгъан зат чы ёкъ, тек китап чыгъармагъа «бишген» бусам ярай. Къарайыкъ, бажарылса, ювукъ арада Умар дейген уланны шиъру китабы да чыгъар.
– Ана тилибизде сёйлейгенге, ана тилибизге юреги авруйгъанлагъа сорай боламан, сагъа да сорама сюемен: къумукъ тил шу дюньядан ёкъ болмас, шону сакъламакъ учун не этмеге герек, деп эсинге геле?
– Гьалиги девюрде китап охуйгъанлар ва ана тилде сёйлейгенлер бек аз болгъанда охувчуларыма бир тилевюм бар. Бай тарихли къумукъ тилибиз сёнмес учун, адатларыбыз унутулмас учун, биринчилей авлетлеригизге ва агьлюню ичинде ана тилигизде сёйлегиз! Ана тил булангъы масъала инг башлап ожакъдан башлана. Шонда бырыкъ гетсе, ана тилге адаршай бола. Болгъан чакъы къумукъ тилде сёйлеме герекбиз. Эки къумукъ бир-бири булан ёлукъгъанда, башгъа тилде къатнамакъ къыйышагъан иш тюгюл. Озокъда, биз орус тилни яхшы билме герекбиз, ингилис яда оьзге тил билсек нечакъы да яхшы, тек ана тилибизге арт берме бирт де ярамай. Ана тилин сюегенлер шону аявлап сакълай. Масала, ватанындан йыракъда яшай буса да, къумукъ тилни абурлап юрютеген, уьюнде ва оьзге къавумдашлары булан ана тилинде сёйлейгенлер кёп бар. Амма къумукъ юртда да яшап, ана тилинде сёйлеме сюймейгенлер де болгъан экен! Айтагъаным, бу масъала гьар инсандан, ону янашывундан гьасил болагъан иш.
– Ахырда да охувчуларыбызгъа айтма, ёрама сюегенинг бар буса, имканлыкъдан пайдаланып айтма боласан.
– Гьар инсан да оьзюню милети кёп болгъанны, бар болгъанны, бай болгъанны сюе. Мен де шолай уланланы бирисимен. Гьакъ юрекден анадаш халкъыма, бары да къумукълагъа бай болугъуз, бар болугъуз ва юреклеригизде «къумукъман» деген атыгъыз бир де сёнмесин деп ёрайман. Амин!
