Сёз юрекден гелмесе пайда ёкъ…
Шаирлеге къарап, сёз усталар къапиялы сатырларында терен гьакъылны ва ичиндеги гьислерин бир-бирине къыйышдырып, нечик къужурлу асарлар яратма бажарагъангъа не заманда да тамаша боламан. Шо саялыдыр шаирни сёзю адамны юрегине ёл табагъаны. Пагьмулу адамлар кёбюсю гезик къайсы якъдан да бажарывлу бола. Бугюн биз лакъыр этеген Абдулазим Магьамматов шиърулар, йырлар яза, къолу билеген уста да дюр.
– Лакъырыбызны башында Абдулазим Магьамматов ким экени гьакъда охувчуларыбызгъа айтып, оьзюгюзню ювукъдан танытгъанны сюер эдик.
– Мени тувуп оьсген юртум Байрамавул. Байрамавулну орта мактабын 1977-нчи йылда охуп битдирип, 1978–80-нчи йылларда асгер борчумну кютюп, йыракъдагъы Заполярьеде къуллукъ этдим. Асгерден къайтгъанда, орта охув ожакъда (техникумда) охувумну узатдым ва электро-сварщик касбугъа ес болдум. Сонг машин боямагъа да уьйрендим. Оьр охув ожакъда охума насип болмады.
Яратывчулукъ тармакъгъа эртеден къуршалдым ва 1986-нчи йыдан башлап газетлерде шиъруларым чыгъа. Къумукъ тилде арив язмакъ учун, ана тилни оьз башыма охуп уьйрендим. Гьалиге тогъуз китабым басмадан чыкъгъан. Дагъы да экевю гьазирленип тура.
Къумукъ радиодада бир нече йырларымны йырлай. Йыравланы арасында бизин белгили сагьна юлдузлары Бурлият Элмурзаева, Сакинат Ибрагьимова, Зайнап Абсаматова ва оьзгелери бар. Шолардан къайры, гьар тюрлю радио каналларда Ниъматулла Далгьатов, Загьир Магьамматов, Руслан Аджиев, Элмира Межидова, Руслан Атаев, Арсен Алиев де йырларымны йырлай бола.
Мени сатырларыма гёре йырлар язылса да, оьзюм концертлерде ортакъчылыкъ этмеймен, йыбавдан арекмен. Шиъруларым инсанда асил гьислени уятмакъ учун язылгъан, мурадым – яхшылыкъгъа чакъырмакъ.
— Шаир гьисапда сизин учун не тема айрокъда ювукъ, нени гьакъында язма юрек алгъасай?
– Шаир гьисапда Аллагьны ﷻ макътап, таза сююв гьакъда язмагъа амракъман. Ондан къайры, сатирика ва енгил жанр мени хошума геле ва шо гьакъда яза боламан. Озокъда, табиат яшав да мени учун агьамиятлы. Белгили йимик, яратывчу адам айлана якъгъа къарап, инсанны ич гьалын суратлама арив бажара. Юрегинг пашманлыкъгъа батгъан буса, боралайгъан чакъ, къатты ел, телиянгур эсинге геле. Амма хошунг иржайывлу буса, чечекленеген язбаш яда яйнайгъан яз, авлакъ эркинлик сырларынгны чечмеге бек онгайлы тенглешдиривдюр. Не темагъа яза бусам да, аслусу – ичимдеги гьалны гёрсетмек, шону къыр янгъа чыгъартып белгилеме къарайман.
Дин тема мени учун гёрмекли ер тутагъанны айрыча эсгерер эдим. Бюс-бютюн яшавубуз, бар-барлыгъыбыз Есибиз Аллагьны ﷻ пурманы булан байлавлу. Яратгъаныбызны пурманы болмаса, терекдеги япыракъ да ерге тюшмес. Биз бу дюньяда шо елпиллейген, не мюгьлетде де учуп тюпге тюшме болагъан япыракъ йимикбиз. Аламны бир гиччи бюртюгюбюз, оьзюбюзню шондан артыкъ гёрме герекмейбиз. Къысмат, гьалал, гьарам, гележек даим яшав эсден тайма тюшмей, шаир де бу кюрчюлю масъала гьакъда ойлаша, айта.
– Оьрде айтып гетгенлей, сизин тогъуз китабыгъыз басмадан чыкъгъан, гьали онгарылып турагъан дагъы да бар. Негер багъышлангъан китап болажакъ?
– Дюр, тогъуз китапны авторуман, тек оланы санаву агьамиятлы тюгюл, ичиндегиси, айтылгъан сёзю аслусудур. Гьар гюн айланып ва алышынып турагъан дюньягъа къарап, ойлашмай болмайсан. Гьислеринг, пикруларынг ичингде жыйылып, сакъланып турмай, айлана якъгъа да шо гьакъда етишдирме къарайсан, шаир шолай этмесе болмайдыр.
Гьали онгарып турагъан китапларым да ойлашывумну уьзюлмей гелеген агъымы. Бу гезик ата юртума багъышланып шиърулар онгарып тураман. Байрамавулну гьакъында айтмагъа, арагъа яймагъа кёп зат бар деп эсиме геле. Шо арада, озокъда, сююв гьислер де ягъада къалмай, къошула. Сююв болмаса, боламы!
Мен бек сюймейген къылыкълар – гёземелик, гюллев, ялгъан, алдатыв, яревкелик, эринчеклик. Шоланы гьакъында да айтаман, кёп эсгеремен. Бу эрши ва яман хасиятланы жиргенчлигин гёрсетме къарайман, адамда болмасдай этмеге чакъыраман.
– Абдулазим-агъай, сиз шиъру яратмакъ булан эсделиклер де этесиз, сурат да язасыз. Пагьмугъузну бу янын да билме сюебиз.
– Шиърулар ва йырлар язаман, сурат гьали этмеймен. Таш булан ишлейген кююм чю бола. Алда темир булан да кёп ишим бола эди. Къол булан этилеген яратывчулукъну заманда бир алышдыраман. Бирисинден башгъасына чыгъаман, шиъру языв буса – мени таймайгъан аслу «касбум». Аллагь ﷻ берген пагьмуну гьар ким къоллап бажарма, яшавгъа чыгъарма герек деп эсиме геле. Бизге гьар-тюрлю усталыкъ бериле, шо да негьакъ тюгюлдюр. Шондан таба адамлагъа, жамиятгъа пайда этмеге болса, о лап яхшыдыр.
– Пагьмулу адам къайсы якъдан да пагьмулу. Оьрде эсгерилген тармакълардан къайры, тарихибизни де яхшы билесиз. Бизин учун гьалиги девюрде не йимик тарихи агьвалатлар айрокъда агьамиятлы деп эсигизге геле?
– Гьар пагьмуну уьстюнде ишлеп, усталыкъны артдырма къарамаса, шо сёнюп, дёнюп къалмакъ бар. Шолай болмас учун, гьар ким даражасын, билимин артдырмакъны гьайын этмеге герек. Дилбар усталыкъ, сёз инсанны яшавуна гючлю кюйде таъсир этме болагъанына инанаман. Йырчы Къазакъны шиърулары нечик гючлю язылгъан, гьар сатыры гьатта бир айтыв йимик, ону яратывчулугъу бизин халкъ учун даим ёлдашдыр. Бу ерде янгыдан ана тилни масъаласы чыгъа. Мен де къумукъ тилни гьакъында кёп язаман, шону аявлап, сакълама герекни гьакъында тавуш этемен.
Тарихи бетлеге къарасакъ, бизден алдагъылар нечик яшагъан, нени гёрген ва нени башдан гечиргенни гёрербиз. Олардан кёп затгъа уьйренме болабыз. Амма бизин шолар булан байлайгъан йип – ана тилибиз деп эсиме геле. Шолагъа ошама сюе бусакъ, шоланы ёлун юрютме сюе бусакъ, инг башлап къумукъ тилибизни гьайын этме герекбиз. Бырын заманларда ата-бабаларыбыз ватанын азат этмек учун, душмангъа къаршы дав этген, биз буса, ана тилибизни сакъламакъ учун «дав» этме герекбиз. Гележек наслулар учун, биз ана тилибизин якълавчулары гьисапда эсде къалайыкъ.
– Миллет гьисапда бар болмакъ учун тарих билмек, ана тил сакъламакъ инг агьамиятлы масъала деп айтма ярайдыр?
– Озокъда, шолар лап аслу, лап герекли ишлер, дагъы ёгъесе, тарихин унутгъан, ана тилинде сёйлемейген халкъдан не халкъ болсун?! Муна шулар лап агьамиятлы, гёз къаратма ва билеклерибизни чююрюп загьмат тёкмеге герекли ишлер. Бизин наслу бу масъаланы къолдан чыгъарса (Аллагь ﷻ гёрсетмесин шону), бизин айыбыбыздан къумукъ тилин тас этсе, гележек наслу чу бизин налатлар. Ойлашып къараса, гьалиги девюр бек жаваплы заман, гележекни гьайын этердей, авур намусну тюбюндеги вакъти.
– Яшларыбыз къумукъ тилни унутмай, шону аявлап сакълап ва юрютюп болмакъ учун не этме герек деп ойлашасыз?
– Миллетине юреги авруйгъан гьар кес де шо гьакъда ойлашадыр, мен де кёп ойлашаман. Башгъалар не айтагъангъа да къулакъасаман, тынглайман. Гертиден де, бу масъала жамиятны ичинбушдура, гьар-тюрлю къурумлар, шону ичинде пачалыкъ ва жамият къурумлар, бир-бир таклифлер эте, башгъалардан уьйренме де гьакъыл бере. Башланагъаны агьлюден башлана, шо англашыла. Яш ата-ана яшларын ана тилге нечик уьйретсин, оьзлер де адамшавлу билмей буса. Къайсы янны алсанг да, муна шундан башлама герек, гьона шо да агьамиятлы деп агь урагъан гьалгъа айланып бара. Шолай болгъан сонг, мени эсиме гелеген кюйде, берилеген бары да бютюн таклифлени къоллама герекбиз. Гьарисин, сюйсе бирче, сюйсе гезиги булан къоллама тарыкъ. Бусу ишлемесе, башгъасы пайда бермек бар. Бир ягъадан тюгюл, ахтарывчулардан гьакъыл да алып, къайсы инг пайдалы деп айта буса, шондан башлама тарыкъ. Мунда бир ёл, бир къалип масъаланы бютюнлей чечежекге мен чи инанмайман. Гьар тюрлю кюйлени, ёлланы къоллама болабыз чы.
– Абдулазим-агъай, имканлыкъ барда охувчуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Инг башлап бары да охувчулагъа ва бютюн къумукъ халкъгъа кёп сюеген, балдай татли ана тилибизни аявлагъыз, сююгюз деп айтма сюемен. Тилибиз болмаса, бизден не къумукъ болсун! Янгыз сёйлемек учун берилмеген тилибиз, шону кёмеги булан, шондан таба биз къумукълугъубузну, миллет ругьубузну гьис этебиз. Уьюнге будай явгъур деп бир башгъа тилде де айтып болмайбыз чы, нечакъы къаст этсек де! Шо саялы тарихи бойдан гелеген къумукъ деген халкъны гележеги учун ичибизде сююв бар буса, жыжыгъыбыз сёнмеген буса, ана тилибизге багъайыкъ, шону аявлап сакълайыкъ, бизден сонггъулагъа эсен-аман етишдирейик.
