Къыйынлы йыллар дин сакълагъан адам
Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, гьалиги девюрде намаз къылма, жумагъа жыйылмагъа, мавлет оьтгермеге, гьаж къылмагъа, демек ибадат этмеге бары да ёллар ачыкъ, билим алмакъгъа имканлыкълар кёп. Амма булай гьал даим болмагъан. Отуз йылдан алъякъда уллуларыбыз шулай ниъматлар болажакъгъа умут да этмей болгъан. Билим алмакъ, ибадат этмеге уьйренмек учун о заманларда не гьаллардан оьтмеге, нечик сынавланы башдан гечирме тюшегенни гёз алгъа гелтирме де къыйын. Дин гери урулагъангъа да къарамайлы, шо авур девюрде де Аллагьны ﷻ ёлун юрютмеге гьасирет адамлар болгъан. Биревге де билдиримей, яшыртгъын охутагъанлар ва билим алмагъа сюегенлер илмуну аягъан, ибадат этмеге бажаргъан, гьатта Ислам динни сакълагъан ва бизин наслугъа етишдирген деп айтмагъа ярай. Шолай гьалларда охуп, билим алгъан адамланы бириси Динмагьаммат Алигьажиев булан бугюн лакъыр этебиз.
– Яшав ёлугъузну гьакъында айтгъанны сюер эдик. Кёп къыйынлыкъны башдан гечиргенигизни билебиз.
– Мен 1951-нчи йыл тувгъанман, яш йылларым Къарабудагъгентде огьтген. Атабыз гечингеде уьч агъа-ини ва дёрт къызардаш бар эдик, магъа шо заман 12 йыл бола эди. Атабыз – Бутрили Али-гьажини уланы Абакар. Атабыз охугъан, динни бек тутагъан адам эди. О йылларда динни юрютмеге къоймайгъан саялы, атабызгъа Къакъашура юртундан башгъа ерге гёчмеге тюшдю. Ол герти дюньягъа гёчгенде биз ватаныбызгъа къайтдыкъ. Шо вакътиден тутуп Къуръан охумакъ учун уьйренмеге башладым. Агьлюбюзде билим алывгъа герек чакъы агьамият бериле эди ва мен школада да оьр къыйматлар алып охудум.
Сонг Буйнакск шагьарда яшайгъан къакъашуралы Пайзулла-гьажи Таштемировну алдында арапча охуй туруп, заочно къайдада Юрт хозяйство техникумну да охуп битдирдим. Дин якъдан билим алмакъ учун Магьачкъалада, Губденде, башгъа ерлерде ва гьатта авлакъда туруп да охудум. Гьызарлав бар саялы бир ерде узакъ заман турмагъа бажарылмай эди ва билим алагъанлар шо кюйде ондан-мундан муаллим излеп охуй эдик. Шолай девюр эди о заман. 1974-нчю йыл апрель айда къатын алагъанда юртума къайтдым.
– Гертиден де, иманы бар адамгъа бек къыйывсуз ва авур йыллар болгъан шо заман.
– Болгъан, дурус айтасан. Мен оьзюм гёрген, эшитген ишни айтайым. Шо йылларда атасы намаз этдирте деп, уланы тийишли «органлагъа» арза этип, туп-тувра атысын тутдуртуп, туснакъгъа салды.
Айтып гетгенлей, илмусу булангъы къумукъча билеген бир даргили къаравулчу булан авлакъ къошда яшай туруп арап тилге уьйрене эдим. Ол бир къошда, мен башгъасында, сайки бирче ишлейген болуп гёрюнюп, шолай гьилла булан охумагъа тюше эди. Ол таклиф этип, ондан сонг Каспийск шагьарда яшайгъан Муртазалиге бардым ва ону алдында охудум.
– Агъай, мадрасалар болмагъандыр о заман?
– Къайдан болсун?! Яшыртгъын охуйгъанланы да къоймай эди, тергейген къурумлар билсе, тутуп туснакъгъа салма гьазир эди. Илмусу бар адамланы уьюнде, кёбюсю гезик подвалында, бир-нече яш жыйылып, шолагъа дарс бериле эди. Муаллимлерибизге Аллагь ﷻ рази болсун, шо къоркъунчлу заманда Ислам динни сакълап, билегенин бизге уьйретген саялы.
Охуйгъанланы гьатта ювукъ къардашлары да билмей эди биз не юрютегенни. Янгыз бир агъайым биле эди охуйгъанымны. Илмугъа уьйренегенимни ушатып, ол магъа акъча булан кёмек эте эди, о йылларда агьлюбюз ярлылыкъны аччылыгъын сезди.
– Охугъан сонг не этдигиз?
– 1969-дан 1974-нчю йыл болгъанча билим алдым. Охугъанымны ва илмугъа гьасиретлигимни гёрюп, мени о заман Буйнакск шагьарда ерлешген Темиркъазыкъ Кавказны ругьани идарасына ишге алды. Бир вакътини ичинде Буйнакскиде имам болуп да турдум. Охувумну узатмакъ учун Бухарагъа бармагъа сюйгенде, бир-бир себеплер саялы шо бажарылмады. Аданакълы Ильяс-гьажи булан бирче барабыз деп тургъан эдим, тек магъа буюрмады.
– Динмагьаммат агъай, оьсген юртугъузда имам болуп ишлегенигизни билебиз.
– Дурус, 1990-нчы йыл Къарабудагъгентге имам болуп гелдим ва 2007-нчи йыл болганча 17 йыл шо къуллукъну юрютдюм. Мен оьзюмню алим деп санамайман, чарасыз болгъанда магъа шону тапшургъан деп гьисап этемен. Аллагьгъа ﷻ тавакал этип, болагъан кююмде халкъгъа пайда гелтирмеге, яхшылыгъына-яманлыгына табылма къарадым, адамланы динге чакъырмагъа къаст этдим.
– Саламатлыкъ макъталгъан хасият, тек биз сизин даражагъызны бек арив билебиз. Гьалиги охугъан уланлагъа, имамлагъа не ёрав, не насигьат берер эдигиз?
– Имамгъа, жамиятны башын тутгъан адамгъа лап тарыкълы хасият – сабурлукъ. Уллулар имамны чёп ташлайгъан «свалка» булан тенглешдире эди. Яни, нени де гётереген шо ер йимик, имам да оьзюне ташланагъан насны, тюшеген авурлукъну гётерип бажармагъа тарыкъ.
Гьалиги жагьил яшлагъа, оланы охувуна, далап этегенине къарап, рази боламан. Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан олагъа билим алмагъа бек онгайлы заманлар гелген. Къайсы сюйсенг китап бар, интернетден эркин кюйде пайдаланмагъа боласан. Биз буса, китапны къолдан къолгъа чыгъарта туруп къала эдик.
– Адамлар айтып эшитген кюйде, сиз хыйлы маслагьат ишлерде ортакъчылыкъ этгенсиз. Бир гезик буса, сизге абур этип, адам оьлтюргенни де гечген болгъан.
– Имам болгъан сонг, шолай ишлерде ортакъчылыкъ этмесе болмай, тек тюзю шо гезик эсимде къалмагъан. Маслагьат кёп этмеге тюшген шо йылланы ичинде. Башгъа бир гезикни унутмагъанман. Хоншу юртдагъы яшлар бир уланны токъалагъан эди. Сонг ярашывлукъгъа гелгенде олардан гечмеди. Амма узакъ къалмай, гечмеге сюймеген улан авариягъа тюшюп оьлеген ерден гьаран къалды. Ону гёрмеге баргъанда буса, анасы мени гьис этип, айыплы яшлардан гечегенин айтды.
Ата-бабаларыбыз даргилерден болгъан саялы, магъа о миллет булан маслагьат этмеге рагьат болажакъ деп эсине гелип, бизин якълылар тилеп, олар булан сёйлешмеге тюшген гезиклер болгъан. Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, бары да гезикде дегенлей маслагьат этмеге, адам арада ярашывлукъ болдурмагъа бажарылгъан.
Мени эсиме гелеген кюйде, шолайлыкъны себеби – адамлар динни англайгъан болгъан, Аллагьдан ﷻ къоркъув юреклеге синген.
– Жагьил адамлагъа алгъа бармагъа, ишин юрютмеге рагьат болмай не этсин, янында Динмагьаммат Алигьажиев йимик булай терен гьакъыллы ва абурлу тамазалар, ёл гёрсетеген насигьатчылар бар заманда!
– Мен гьалиги наслугъа къарап сукъланаман. Охуйгъан жагьиллер нечакъы да бар. Олар буса, бизден кёмек излемеге, сорамагъа тартынмай, уялмай ва уллулукъ этмей. Мисал учун, маслагьат этмеге тарыкъ болагъанда бизин гьали де чакъыра. Ярашывлукъ этегенде адамны илмусуна къаралмай, гелген гишини чагъына, гьюрметине, сёйлеп болагъан кююне къарап, багьа бериле ва шогъар гёре натижа чыгъа. Жагьиллер де шону бек яхшы англай.
Юртубузну гьалиги имамы Гьалит-гьажи булан да разимен, жагь кюйде гьаракат этмеге къаст къылагъан улан.
– Гёресиз, агъай, яшав башгъа болду, гьал алышынды ва о заманларда динге къаршы чыгъагъанлар энни межитни ал сыдраларында олтура.
– Дурус, динни сюймейгенлер гьали аминли болгъан, межитден де чыкъмай. Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, Есибизни о адамлагъа языгъы чыгъып, рагьмулугъу булан юреклерин тюз ёлгъа бакъдыргъан. Биз яман бусакъ да, Аллагь ﷻ яхшы ва Яратгъаныбызгъа умутубуз яшама кёмек эте.
– Динмагьаммат агъай, бизин булан ёлукъмагъа заман тапгъаныгъыз саялы баракалла болсун, Есибиз сизге савлукъ, узакъ оьмюр ва эки де дюньяда талайлыкъ берсин деп ёрайбыз.
– Сизге де, бары да бусурман уьмметге де Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ савлукъ, динни англамакъ ва гьалал кюйде яшамакъ берсин деп тилеймен ва герти дюньяда талайлы болмагъа ёрайман.
