«Кепли китапны» айланасында кавлу лакъыр
Къумукъ тилде китап чыгъагъанда шат болабыз, айрокъда проза буса, неге тюгюл шиърулар аз-кёп буса да заманда бир чыгъа, тек ана тилибиздеги проза нече де аз. Пагьмулу журналист ва язывчу Рашит Гьарунов язгъан «Кепли китап» деген асарны охугъан адам ушатмай къалмасгъа мен бек инанаман. Гертиден де, къужурлу китап, къумукъланы маданиятында гёрмекли иш деп гьисап этемен. Бизин халкъны белгили, айтылгъан адамларыны яшавун суратлайгъан, келпетин ювукъдан танытагъан бу китапда хыйлы хабар, болгъан ишлер, эсделиклер жыйылгъан. Китапны автору Рашит Гьарунов булан бугюн шо гьакъда лакъыр этебиз.
– Рашит, китап не мурат булан язылгъан эди? Тюзюн айтса, «Кепли китап» дегенде, эсинге не де геле.
«КЕПЛИ КИТАПНЫ» аннотациясындан:
Неге «кепли»? Шу сорав кёп керенлер тувулунажакъны англап, «Къумукъча-русча сёзлюкню» кёмегинден пайдаланма тюшдю: «Кепли – 1) веселый, жизнерадостный; 2) выпивший, под хмельком». Биринчи маъна гьаманда биринчи ерде болгъан.
– Адам уллу болгъан сайын, гёргенлерин-эшитгенлерин эсге ала туруп, ойлагъа, эсделиклеге чомула. Уллу къумукъ шаир Анвар Гьажиев де язгъанлай, «эснегенде, эсге геле заманлар…» Сёз ёругъуна айтгъанда, китапны башлапгъы ойлашынгъан атларыны бири шолай эди: «Эснегенде, эсге гелген… Заманлар ва адамлар».
– Дагъы да не йимик атлар, ойлашынып, тагъылмай къалды?
– Башлапгъы ишчи аты «Къумукъ язывчуланы гьакъында къужурлу хабарлар» эди. Тек шо атны тар ва артыкъ прозалы гёрюп, мунда къысгъа хабарлар жыйылгъанны гёз алгъа да тутуп, «Алтын гиччи бола» деп ойлашдыкъ, тек шону да саламатсызлыкъгъа санап, «Кюлетеген гертилер» десе, нечик болар деп ойлашынды. Бир вакъти «Къырыйы герти масхаралар» деген атда токъташып да битген эдим. Сонг артда охувчуну тергевюн китапны башындан тутуп тартмакъ учун, гиччирек гьиллагъа барып, маркетинговый абат этме тюшдю. Китап – жан азыкъ дей бусакъ да, о мал. Гьар малны йимик ону да оьзюню алывчусу-охувчусу болма герек. Къайсы малны болдурувчу да шону алывчу алсын учун болдура чы.
Тек, бирдагъы яндан, китап мал десек де, бугюн китап сатып, къазанма бажарылмай. Артдагъы вакътилеге ерли язывчулар китапларын гьакимлеге берип, бираз акъчалар къазана эди. Олагъа шо саялы артыкъ айып этмеге де ошамай. Къыйналгъанына къазанма сюедир, тек шо китаплар сонг герти охувчуларын табамы яда охумажакъ адамлагъа пайланамы – шо гьакъда ойлашынмай къала. Тек китабын охужакъ адамгъа оьзю акъча берме разилер де бар деп эсиме геле.
– Гьалиги заманда адамлар алдын йимик китаплар неге охумай экен?
– Адамлар китап охумайгъанына себеплер кёп. Аслу себеп – интернет, соцсетлер. Дагъы да себеп – капитализм, базар аралыкълар, адамланы охума заманы ёкъ – яшавгъа ябуша. Тек, Камал Абуков да айтгъанлай, тамашагъа къалдырагъан кюйдеги асар болса, охуйгъанлар болажакъ.
«КЕПЛИ КИТАПДАН» бир хабар:
«Тамашагъа къалдырма тарыкъ»
2011-нчи йылда «Ёлдаш» газетде мен Камал Абуков булан этген интервью чыкъгъан эди. Онда ол гьали язывчуланы заманы тюгюл, адабиятны орнун публицистика елеген деген эди.
«Охувчу шаирден нечик асарланы къаравуллай?» – деген соравгъа да ол простой, тек терен маъналы жавап берди:
– Алдын телевидение, сонг интернет чыкъгъанча, охувчу къайсы янгы китапны да кёп сююп охуй эди. Гьали буса янгы китапны къолуна алса: «Охуп заманымны бошуна йиберерменми экен?» – деп ойлаша. Шону учун язылгъан асар охувчуну тамашагъа къалдырмагъа герек. Дагъы ёгъесе о охулмажакъ. Тамашагъа къалдырагъан кюйде болма герек.
Шону учун жан азыкъны болдурагъан язывчу лап алдын охувчуну тамашалыкъны излейген гьислерин уятма герек бола. Бир-бир язывчулар яда журналистлер охувчу учун тюгюл, оьзлени бир мурадына етишмек учун язагъанда йимик: газетчилер не буса да язып, планын толтуруп, алапа яда премия алмакъ учун, язывчулар китабын чыгъарып, атын айтдырмакъ яда гьюрметли атлар къазанмакъ учун.
– Гьали язывчулар да аз къалгъан…
– Дюр, язагъанлар да аз болгъан. Охуйгъанлар дагъы да аз болгъанмы экен деп де эсиме геле. Язывчулар оьзлер де бир-бирин охумай чы, мен билемен. Охума борчлу деп айтмайман, о гьар кимни оьзюню иши: ушатса – охужакъ, ушатмаса – ари тебережек. Интернет арагъа чыгъып, адамлагъа янгы уллу дюнья ачылып къалды. Гьар адам, айрокъда, жагьиллер, интернетден сайлап, лап къужурлу, лап маъналы текстлени табуп, охума бола. О, патриот болайым, ана тилимни абурлайым, деп айтып, оьз тилиндеги асарланы охума башламажакъ. Конкуренция деген гючлю зат. Гьали «тилибиз оьлюп бара» деп кант кёп. Бир якъдан Къазакъ да айтгъанлай, «кант эте деп, айып этме ярамас». Гертилей де, тилибиз оьлюп бара. Янгыз бизин тил тюгюл, республика статусу ёкъ тиллени барысыны да гьалы шолай. Тек шу гьалгъа: «Халкъ охумай. Газет-журналлагъа язылмай», – деп, бары айыпны халкъгъа салмакъ тюз болмас. Гьали мен такрарлана тураман. Бу айры ва уллу тема.
– Буса «Кепли китапгъа» къайтайыкъ… Китапни игитлери бары да дегенлей, алдагъы девюрдеги язывчулар: Йырчы Къазакъдан башлап, Юсуп Идрисовгъа ерли. Кёплерин сен таныгъансандыр. Шо девюрдеги адабиятны бугюнгюсю булан тенглешдирип, не айтма боласан?
– Совет адабият – гьукуматны агитация-пропаганда савуту эди. Халкъгъа социалист идеологияны сингдирмек ва янгы гьакимликни беклешдирмек учун коммунистлер пропагандагъа берилеген харжны къызгъанмагъан. Милли республикаларда яшайгъан ерли халкъ орус тилни яхшы билмейгени саялы совет гьукумат милли тиллени оьсювюню гьайын да этеген болуп чыкъды. Совет гьукуматны шо яны бизге пайдалы болду: тил оьсдю, адабият артды, янгы интеллигенция арагъа чыкъды.
Демек, совет девюрде булай язылмагъан закон бар эди: язывчу партияны, совет гьакимликни макътап яза буса, партия айтагъан кюйде юрюй буса, огъар бары сый-абур, китаплары чыгъа, чынлар-атлар бериле эди. Гьатта шо макътавланы этмей буса да, партия тартгъан гьыздан чыкъмай юрюйген язывчуланы китаплары чыгъып, олагъа аслам гонорарлар да бериле эди. Совет гьакимлиги тозулуп, демократия, капитализм башлангъанда, гьукуматны янындан язывчуланы сыйлав да кемиди. Буса да, гьукуматны харжына китап чыгъарыв токъталмады, тек язывчулагъа янашыв алышынды, тиражлар да тёбенлешди. СССР тозулгъан сонг къурулгъан янгы гьакимлик буса, пропаганда булан тюгюл, законлар булан иш гёре. Шону учун язывчулагъа гьукуматны янашыву англашыла. Къысгъартып айтгъанда, язывчу охувчу булан бетге-бет токътама герек. Гьукумат оланы арачысы болма тюшмей. Ушатамы охувчу – китап алынажакъ, ушатмаса – алынмажакъ.
– Сен Камал Абуковну: «Чебер асар охувчуну тамашагъа къалдырагъан кюйде болмаса, о охулмай», – деген сёзлерин гелтирдинг. «Кепли китапны» шолай тамашагъа къалдырардай неси бар деп гьисаплайсан?
– Арив сорав. Шо соравгъа жавапны охувчулардан да къаравуллайман. Мен охувчу тамаша болсун учун болагъан къастымны этдим. Биринчилей, хабар булан айтма сюеген затымны сыгъып, сувун тайдырып, болгъан чакъы къысгъартма къарадым. Неге тюгюл, узун текстлер гьалиги заманда аз охула. Экинчилей, маъналы, пайдалы маълуматланы (мени гьисабымда) охувчугъа етишдирмек учун масхараны, юморну къолладым. Шо гьакъда китапны баш сёзюнде де язгъанман.
«КЕПЛИ КИТАПНЫ» баш сёзюнден гесек:
Гьалиги заманда адамлар узун текстлени охума сюймей. Интернет, соцсетлер бизин чалт ва къысгъа маълуматлардан пайдаланма борчлу эте. Заман къыставуллу, янгылыкълар кёп. Арагъа «клиповое мышление» деген термин де чыкъгъан, демек, анализ этивге, теренден ойлашывгъа, тенглешдиривге заман ёкъ – гьазир затны ал, къолла, унут, янгысын ал… Шолай этмесенг, гьар гюн болагъан алмашынывлардан, алгъа аргъыйгъан яшавдан артда къалажакъсан.
Дюр, гьар абатда, гьар ишде – чалтлыкъ, къысгъалыкъ, уьстенсувлукъ. Шо себепден замандашларыбызгъа онглу болсун учун ва олар замандан артда къалмайлы шу китапны охума белсенсин учун да къысгъалыкъ сайлангъан. «Къысгъалыкъ – пагьмуну къызардашы» деген А.П. Чеховну сёзлерин де унутмайыкъ.
Ондан къайры да адам кюлкюню вакътисинде яхшы таныла. Оьзлени гьакъында айтылагъан бизин белгили язывчуланы охувчулагъа яхшы танытмакъ учун онгарывчу аслу гьалда оланы яшавундагъы къужурлу, кюлкюлю мюгьлетлени язма къаст этген. Кюлкю, масхара янгыз шатлыкъ учун пайдалы болуп къалмайлы, гертини билмеге де кёмек эте. «Ерге гирсин масхара, къырыйы герти тюгюл буса» деп негьакъ айтылмагъан чы. Дагъы да: «Масхара – кюлетеген герти», – деп де айтыла.
– Рашит, мен шонда дагъы да эслеген тамашалыкъ – ичкиге байлавлу хабарлар кёп. Шону кёплер ушатмажакъ.
– Мен яшавда болгъан затланы, оьзюм гёргенлеримни ва эшитип билгенлеримни язгъанман. Шо яхшы буса да, яман буса да. Совет девюр шолай эди. Язывчулар, шаирлер кепликни, шатлыкъны сюеген адамлар болгъаны барыбызгъа да белгили. Дюньягъа аты айтылгъан уллу язывчу Эрнест Хемингуэй: «Мен кеп болгъанда язаман, айыкъгъанда язгъанларымны тюзлеймен», – дей болгъан. Яратывчу адамгъа гьислерин гючлендирмек, ич гьакъылына (подсознаниесине) гирмек учун кеп болма герекми экен? Айтагъаным, биз оланы бар кююнде танысакъ пайдалы. Олар малайиклер болмагъан. Ичкиден къайры да оланы башгъа кемчиликлери болгъан. Гьар оьзге касбуну юрютеген адам да йимик. Малайиклер ерде юрюмей, оланы ери кёклерде.
«КЕПЛИ КИТАПНЫ» баш сёзюнден:
Дагъы да бир агьамиятлы затны эсгерме тюше. Кёбюсю хабарланы охугъанлар, «къумукъ язывчулар бары да ичкичилер болгъан» деп ойлашма имканлы. Шолай ойлашгъанлар янгылышгъанлардан болажакъ. Совет девюрде ичкиге гьалиги замандагъы йимик янашыв ёкъ эди. Олар оьз девюрюнде адатлангъан яшав булан яшагъанлар. Англамагъа къарайыкъ. Бугюнню гёзюнден къарагъанда айыпгъа саналагъан шо мердешни темасын гётергени саялы онгарывчугъа да кёп айып этмегиз.
– Рашит, китап чыгъып, къолунга тюшгенде не ойлашдынг? Разимисен этген ишинге?
– Къыйын сорав. Бир якъдан рази тюгюлмен. Бирдагъы якъдан ойлашаман: мен шу языв-бузув касбуну юрютеген сонг, этген ишимни натижасы гёрюнсюн учун язып, китап чыгъарма герекмен. Мен гиччиден берли китап охуйман, язывчуланы яшав ёлун ахтараман, оланы абурлайман. Нетейим яшырып, шолагъа ошама сюер эдим. Тек сюйген булан бажарылмай. Язывчу болуп тувма тюшедир. Болса да, мен уллу болгъанда сама язывчу болма къарама сююп, шу ишге гиришген эдим. Тек гьакъ юрекден айтаман, шу Камал айтагъан кюйдеги, тамашагъа къалдырагъан кюйдеги китап болмады, нечакъы къаст этсем де…
– Неге?
– Мен шону китап издательствогъа язывларымны бергенче алда да англадым. Нечик болду дей бусанг, айтайым. Печатгъа тапшургъанча алдын мен шоланы адабиятдан англаву булангъы биринчи даражадагъы ёлдашлагъа охума бердим. Сувукъ-салкъын къабул этдилер, деп гьасил чыгъардым ва шу ишни къойма токъташдым. Сонг буса да тёкген къыйыным зая болма тура деп ойлашып, экинчи даражалы адабиятчылагъа охума бердим. Булар бираз исси янашды, пайдалы насигьатлар берди – мен де кеплендим. Артда да китап чыгъарыв ва редакторлукъ ишде уллу сынаву булангъы Даггосиздатны редактору Патимат Абдуллаевагъа тапшуруп, шо айтгъанны этермен деп токъташдым. Патимат: «Чыгъарма герек», – деди, пайдалы насигьатлар берди ва бир-эки хабарны тийишсиз гёрюп, тайдырмакъны таклиф этди. Мурат Аскеровну таклифи булан дагъы да онгъа ювукъ осал деп гьисап этилген хабарланы да ташлама тюшдю.
– Китап чыкъгъан сонг не йимик сесленивлер болду?
– Озокъда, айтардай сесленивлер ёкъ, тек телефондан таба бир нече сёйлегенлер болду. Китапны игитлерини бири Жават Закавов дагъы да узатып яда янгыдан чыгъарма тюшсе, бир-бир осал чыкъгъан хабарланы тайдырма таклиф этди ва: «Шу китапда 20-нчы юз йылдагъы къумукъ яратывчу интеллигенцияны гьалы герти кюйде суратлангъан», – деп комплимент де этди. Бирдагъы охувчу китапда оьзюн терс гёрсетген деп, разисизлигин билдирди. Мен абур этеген кёстекли муаллим ва шаир Супуяханым Бийболатова: «Бары зат яхшы, тек атын «Кавлу китап» этген бусанг, яхшы эди», – деди. Атгъа разисизлик билдирегенлер де, разилер де бар – шо да мени бир гиччи мурадым эди. Аслу гьалда охугъанлар: «Яхшы, арив», – деп къоялар. Тек биз билеген кюйде, герти сёзлер артындан айтыла, яман затны бетине айтма къыйын бола.
– Рашит, бетингни гёрюп айтмайман, мен, гертилей де, сени китабынгны бир башлагъандокъ битмей туруп айрылмадым ва ушатдым.
– Савбол. Инандырдынг.
– Сен де савбол. Дагъы да янгы кепли ва завхлу китаплар къаравуллайбыз сенден.
– Аллагь ﷻ буюрса! Шоланы гьакъында да кавлу лакъыр этербиз.
