Суал-жаваб
Щай Авараг ﷺ ГIаишатил рокъов вукъарав, БакъигIалъул хабалаздаги вукъичIого?
МухIаммад авараг ﷺ вукъун вуго гьесул ﷺ рухI босараб бакIалда. Аварагас ﷺ абун букIана: «Цониги аварагасул рухI босуларо жив вукъизе вугеб бакIалда гурони», - ян. Цогидаб хIадисалда буго: «Аллагьас ﷻ жиндир аварагасул рухI босула гьев вукъизе бокьараб бакIалда», - ян. (Тирмизи)
Ибну Абу Шайбадаса бицун буго, Аллагьасул Расул ﷺ вукъизелъун жиндир рухI босараб бакIалдаса цоги бакIалде накълу гьабичIилан абун.
ГIаишатил рокъов Авараг ﷺ вукъана гьесул рухI гьениб босун букIиналъ. ГIаишатица бицана: «Аварагасул ﷺ сахлъи загIиплъидал, цогидал руччабазул разилъиялдалъун, жиндир ахирисел къоял тIамизе гьев дир рокъове вачIана…», - ян. (Бухари)
Вегун вукIараб бакIалда гъоркь тIамурабги нахъе босун, гьениб бухъана Аллагьасул Расуласе ﷺ хоб.
Как дагьаб заманалъ нахъбахъизе бегьулищ?
Как базе хирияб буго гьелъул гIужалъул авалалда. Аварагасул ﷺ хIадисалда буго: «Как авалалда бараб хирияб буго», - ян. Амма нахъбахъизе бегьула гIилла бугони, гьелъул гIужалдаса бахъун кколеб гьечIебгIан заманалъ.
Какие чурун, как ахIун, ретIел ретIун, дагьаб-макъаб жо кванан, ратибатал ран хадуб паризаяб как бухьани, гьесие щола какил авалалъул гIуж. Как ахIараб мехалъ гIедегIун, виха-хочун лъугьине кколаро. Гьеб заманалда гьоркьоб дагьаб-макъаб хабар бицаниги къварилъи гьечIо.
(«Мугънил МухIтаж», 1 бутIа)
Руччабийищ яги хIурулгIинзабийищ берцинал рукIунел?
Гьеб суал Аварагасе ﷺ кьедал, гьес ﷺ абуна: «Дунялалъул руччаби Алжаналъул хIурулгIинзабаздаса лъикIал руго, гъоркьан ретIаралдаса тIасахун ретIараб ретIел берцинаб букIунеб гIадин», - ян.
«Кин гьел мустахIикълъарал гьединаб тIокIлъиялъе?» - ян гьикъидал, Аварагас ﷺ абуна: «Какал раялдалъун, кIал кквеялдалъун ва ТIадегIанав Аллагьасе ﷻ гIибадат гьабиялдалъун. Гьезул гьурмал нуралъ къалъизарила, чурхдулги дарайдул ххамал гIадин хIереналлъун рукIина...», - ян.
(«Ал-МугIжамул Кабир ли ТIабарани»)
Как ахIулеб мехалда тIаде рахъине кколищ?
ШаргIалда чIезабураб суннат гьечIо как ахIулеб рагIидал тIаде вахъине кколин абураб. Амма суннатаб буго, кинабгоги тун, гьеб ахIиялъе жаваб гьабизе. «ФатхIул гIаллам» абураб тIехьалда хъван буго: «Как ахIулеб яги къамат гьабулеб рагIарав чиясе суннатаб буго жаваб гьабизе», - ян.
Жаназаялъул как жамагIаталъ балеб батун, тӀоцебесеб такбиралдаса хадуб какилъе лъугьани, кватIарас щиб гьабизе кколеб: суратул «ФатихӀа» цӀалун гьелдасайищ хадуб гъезабилеб яги имамас цӀалулеб зикруялдасайищ?
«ФатхӀул гIалам» абураб тӀехьалда МухӀамад ГӀабдуллагь Журданица хъван буго: «Имамас цо хасал парзиял гӀамалал (рукнаби) гьарун жаназаялъул как базе хадув гъурас какде лъугьун суратул «ФатихӀа» цӀалила (имам кинаб «Аллагьу акбаралда» яги зикру-дугIа цIалиялда вугевали халгьабичIого), жамагIаталъ салам кьун, какидаса ратIалъидал, цинги кватIун щварас жиндирго какил тартибги цӀунун, гьебги тIубазабила», - абун.
(«ФатхӀул гIалам»)
ШаргIалда дарай хIалтIизабизе бегьулищ?
Бихьиназе бацIцIадаб дарайдул ххам яги цогидаб ххамгун жубараб дарай хIалтIизабизе хIарамаб буго.
Бихьинчияс дарай хIажат ккараб мехалъ хIалтIизабизе бегьула, масала, цIакъго бухIараб, яги цIакъго квачараб гьава бугони, гьелъ зарал гьабизе бегьулеб, ялъуни жиндирго сахлъиялда хIинкъи бугеб мехалъ, гьединго хIажат ккедал, хъасдолеб унти ва гьединалго унтаби ругони.
Руччабазе ихтияр буго бокьараб тайпаялъул ретIел ретIине.
ТIадехун рехсаралъе далиллъун шафи-гIияб мазгьабалъул гIалимзабаз бачуна ГIабдуррахIман ибн Аби ЯгIладасан бачIараб Аварагасул ﷺ хIадис: «Нужеца дарайдул ххам яги гIарац-месед букъун гьабураб биццатаб ретIел ретIуге», - ян абураб. Тафсиралъул гIалимзабаз абуна гьеб хIадис бихьиназда хурхараб бугин.
Нилъеца рехсараб хIукму хаслъула тIабигIияб дарай ххамида, амма искусственияб къагIидаялъ гьабураб хIарамаб гьечIо.
(«Нигьаятул МухIтаж», 2 бутIа, СахIихI Муслим, 5426)
ТIадаб бугищ квен-тIехалъул гIуцIи лъазабизе?
Гьениб мугъчIвай гьабизе ккола: «Кинабго жо, аслияб къагIидаялъ, бацIцIадаблъун рикIкIуна, гьеб бацIцIадаб гьечIолъи цо-цо далилаз чIезабизегIан», - ян абураб калимаялда.
Масала, цо-цо гьуинал жалазда гьоркьоб желатин батула. Желатин гьабула хIайваназдаса, ччугIбуздаса ва гь.ц. ГIемерисеб мехалда желатин кваназе бегьуларел хIайваназул яги исламалъул нухги цIуничIого хъурал жалазул гьабулеб батаниги, нилъеца тIадехун рехсаралде мугъчIвай гьабула, желатин жубараб квен бацIцIадаб букIиналде.
«ФатхIул МугIин» абураб тIехьалда хъван буго: «ТIабигIаталда рацIцIадал, амма чороклъарал жалазул хIакъалъулъ кIиго пикру буго. Бергьараб рагIиялда рекъон, гьединаб жо бацIцIадаблъун рикIкIуна жиндир тIабигIаталъухъ халгьабун. Щайин абуни, тIабигIаталда гьеб бацIцIадаб букIин аслуялда чIараб букIиналъ, тIаде бачIараб чороклъи хисула заман бакI халгьабун».
Масала, гьелда гъорлъе ккола лъималазул ретIел, чагъир гьабулев чи яги чIужугIадан хIайизалъул заманалда; цогидаб диналъ нажас хIалтIизаби бегьизабураб тIагIел, нажасалда тIаде ккарал тIанхал, лъимадул хIацIу, ретIел гьабиялъулъ хIалтIизабулеб болъонил нах; Шамалъул гIадамаз болъонил нах хIалтIизабун гьабулеб хIан. Аллагьасул Расуласухъе ﷺ бачIараб мехалъ Шамалъул гIадамазул гьеб хIан, гьелъул цIех-рех гьабичIого кванана.
(«ФатхIул МугIин», гьум. 83)
Хабада аскIоб Къуръаналъул аятал цIалиялъул хIукму кинаб бугеб? Цоги, цIалулелъул ва дугIа гьабулелъул кинаб рахъалде руссине кколел?
Хварав вукъулелъулги зиярат гьабун гьенире щведалги суннатаб буго Къуръаналъул аяталгун сураби ва дугIа цIалун, лъалеб жо хабада аскIоб цIализе.
«ЖамигIун Сагъир» абураб тIехьалда хъван буго зиярат гьабун хварасе салам кьолелъул гьесул гьумералъул рахъалде руссун кьелин, дугIа гьабулелъул Къиблаялде руссинин абун.
Имам Къайлубияс хъван буго Къуръан цIалулеб, дугIа гьабулеб заманалда суннатаб бугин хварасул гьурмаде руссун кколедухъ чIун гьабизе. ДугIа гьабулелъул, рахъунги чIун, кверал зодоре руссинарунги рукIинин (гIадатияб къагIидалда дугIа гьабулелъул кинниги).
Хварав вуссараб рахъалдаги чIун гьаби лъикIаб бугин хъвараз рехсолеб буго гьедин гьабизе беццулин жиндихъе вачIарав ва дугIа гьабулев хварасда вихьизелъунин абун.
Къуръан цIалулелъул ва дугIа гьабулелъул гIодорчIун гьабизе лъикIаб бугин абулелги руго гIалимзаби.
(«ИгIанату ТIалибин»)
