ХIикматаб хIайван
ХIалкIолев Аллагьасул махлукъатаздасан ккола зебра абун цIар бугеб хIайванги. Жиндир сипатсурат чода релълъараб буго гьелъул. Цого-цо гьел ратIа рахъула зебраялда тIад рукIунел чIегIер-хъахIал мухъаз. Чуялъулго гIадин зебраялъулги буго жал. Бекеризеги чоцаго гIадин мадар гьабула гьелъ. Гьаб ракьалда кIиго чиясул цого килщазул расенал релълъарал рукIунарелго гIадин, зебрабазулги тIад ругел мухъал цоцазда релълъарал рукIунел гьечIо.
Зебраялъ 200-ялдасаги цIикIкIун сон балин абула. ГIалимзабазул ижмагIалда рекъон, гьелъул гьанги кваназе бегьула. Язид ибн Зиядил таржамалда ибну Халканияс рехсана:
«Цо рагъул аскаралъ бицана, Жарвад абураб росдада аскIоб рещтIен гьабидал, гьениб чан гьабизе рахъанин. Гьеб къоялъ чан гьабун гьез зебра хъуна ва гьелъул гьанги белъинабуна. БатIиял хIайваназул гьан белъунебгIанасеб заманалъ тедал, гьелъул гьан жеги белъун батичIо. Цинги, тIубараб къоялъ белъине танигицин белъун лъугIичIо. Гьелъул бетIер ччукIизе лъугьиндал, гIундузда нахъа гIужалъул гIаламатал ратана.
ЦIалидал баянлъана гьеб гIуж авараг r гьавизегIанго персазул букIин. Персазул гIадаталдасан букIана чан гьабураб хIайван гIужги бан, биччан толеб. ТIадегIанав Аллагьасда лъала гьелъ, гIуж базегIан, чан сон бан букIарабали. Рес буго гьеб зебраялъе 200-ялдасаги цIикIкIун сон букIине. Зебраялъул тIад ругел мухъалги батIи-батIиял рукIуна. Гьезул бищун гIемер сонал рараб ва бищун берцинаб букIана Кисра Ардаширил зебра», - ян.
ГIага-шагарго 120 соналъ гIалимзабазда гьоркьоб бахIс букIана зебраялъул тIомода чIегIерхъахIал мухъал щай ругелин абун. Дагьаб цебе баянлъана загьру бугеб рухIчIаголъабаз хIанчIиялдаса цIунизе, ай зебраялъул мухъахараб тIомалъ гьезул берал риххизарулел рукIин ва хIанчIизе бакI батулеб гьечIолъи.
ГIалимзабаз хIалбихьизелъун гьединалго мухъал рахъана цо-цо гIачиязул тIомодаги. Гьеб хIалбихьиялдалъунги хIакълъана рухIчIаголъаби рихха-хочун, хIанчIизе бакIал тIагIун, хутIулел рукIин.
Нилъеда лъала Африкаялъул ракьалда гIемер руго загьруял ва вирусалъулал рухIчIаголъаби. Гьезда гьоркьобги гьеб улкаялда бищун машгьураб буго «Муха цеце» абураб, тIотIода релълъараб рухIчIаголъи. Африкаялъул рохьазда «Муха цецеялъул» цо-цо тайпаби руго трипаносом абурал паразитал жиндилъ ругеб. Трипаносомалда абула «сонная болезнь» абунги. «Муха цецеялъ» хIанчIун гьеб унти бахиндал дару гьабичIони, хвезе рес буго. Санайил гIемерал хIайванал ва гIадамал холелги руго гьеб унти сабаблъун Африкаялда.
Зебраялъулин абуни, «Муха цецеялдаса» цIунизе жиб цIунулеб хъалги гьечIо ва трипаносомалдехун иммунитетги гьечIо. Гьелъул магIнаги буго, нагагь «Муха цецеялъ» зебраялда хIанчIани, гьеб холин ва тIадеги тIубараб рехъенцин хвезе рес бугин абураб.
ТIад ругел чIегIерал мухъал сабаблъун рикIкIадасан гъалбацIазда ва цIиркъазда зебрабазул рехъен цо кIудияб жолъун бихьула. Гьеб куцалда вахIшиял жанавараздасаги мухъал сабаблъун хвасарлъула гьел.
Дагьаб цебегIан Калифорниялъул гIалимзабаз хIалбихьиял гьарун чIезабуна, зебраялда тIад ругел мухъаз, загьруял рухIчIаголъабаздасаги цIикIкIун, Африкаялда бугеб багIариялдаса жал цIунизе, ай тIом цIорозабизе гьез квербакъулеб букIин.
Ибну ВахIшиятица ва ибну Савидияс, гьединго цогидал гIалимзабазги абуна: «Зебраялда тIад ругел мухъазухъ валагьиялдалъун берзул канлъи цIикIкIинабула ва берал чвахиялъул унти сах гьабула. Зебраялъул цциналъгун кухIлу (бер сверун тIелхазда гъоркь бахиналъ) гьабиялъ берзул канлъи цIодор гьабула, бадиб лъураб накIкI тIаса босула ва берал чвахиялдаса цIунула. Гьелъул кьарияб гьан кванаялъ рищалабазул унтиялдаса цIунула. Зебраялъул гьан кванаялъ кутакалда кумек гьабула щукIдузул унтиялъеги. Ццин бахани ботIрода ва магжида бугеб тIехI инабула, ццин гьекъеялъ къаси бусада кIущиялъул унти сах гьабула», - ян.
ТIадегIанав Аллагьас кинабго рекъезабун, тадбиралда бижун буго. Къуръаналда Аллагьас абуна (магIна): «Жинца махлукъ бижарав Халикъасда махлукъалъул хIал лъачIого букIинищ?» - ян. (Суратул «Мулк», аят 14).
ЖАБИР МАЖИДОВ
