Табасаран чIалнан орфографияйикан ва алфавитдикан

Табасаран чIалнан орфографияйикан ва алфавитдикан

Шубубпи пай.

(Эвел 2021-пи йисан декабрин нумрайиъ; 2-пи пай 2022-пи йисан февралин нумрайиъ)

Табасаран чIалнан орфографияйин читин месэлйирик кабхъра гьацира материально сабсиб уьлчме чан улихь хьайи гафнак гагь кабсну, гагьсана жаради бикIру дюшюшар. Ччвурнан ериндин лишнар айи йишв улупру наречйир мина, дина, тина, зиина, исина ва гь.ж. чIалнаъ кIул`инди вуйи гафар (самостоятельный лексемйир) гьисаб шула. Дурари, йишван ччвур даркIури, глаголи улупурайи гьяракат фуну терефназди гъябгъюрайиб вуш вая гьяракатнан манзил наанакьан рубкьураш, гьадинади улупура:

Булахдин шид гьархьан исина гъябгъюра; Мектебдин гьяятдиан мина (ухьухьна, учухьна, узухьна) варжна ягъчIвур метр манзил а; Штун турба латхъан минакьан гъизигну.

Рябкъюрайиганси, му предложенйириъ исина, мина гафари гьякьикьатдиъ конкретно йишван тереф улупура. Гьаддиз мурар самостоятельный гафар – лексемйир ву ва улихь хьайи гафнахьан жаради дидикIну ккунду. Жаради дикIурайи самостоятельный лексемйир вуди мина, тина, дина, исина, зиина гафари чпин гъурулушдиз жюрбежюр аффиксар кьабул апIуру (тина-ди, минакьан, исина-си, дина-ра, зиинатIан).

Жаради дикIру лексемйир вуди дурарихъди гьацира тяйинвалин гафарра ишлетмиш апIуз шулу: Дугъу штун турба латхъан гизаф исинаси гъизигну. Амма му уьлчмйири ихь чIалнаъ сабсана вазифа гъабхура: дурарин кюмекниинди ктикьу гафар – смежный дериватар - арайиз гъюра:

Шид гъарзариланккина убсра. Учу Дербентдиз Хючнаанмина гъафунча. Рукьан рякъ шагьрин гъирагъдихъантина гъябгъюра.

Гьаму предложенйириъ -ккина, -мина, -тина уьлчмйириз йишв улупру вая жара чпин кIул`инди вуйи лексикайин мяна адар, дурар самостоятельный гафар – лексемйир дар. Дурари Хючнаанди гъафунча, гъирагъдихъанди гъябгъюра гафарин ибарйириъ, падежариси, анжагъ гьяракатнан тереф улупурайи ва гафнан формйир арайиз хурайи –ди аффиксдинубсиб вазифатIан гъабхурадар. Му жигьатнаан -мина, -тина, -гъина, -ккина чпин асас грамматикайин мянайиинди гьадму гьучIвбан ва гьудучIвбан тереф улупурайи падежарин –ди аффиксдиз синонимично барабар шула, ва гьаддиз дурар улихь хьайи гафарик карсну дикIуру.

Му компонентарин кюмекниинди смежный дериватар арайиз хуб ихь чIалнаъ гафарин формйир арайиз хурайи агглютинацияйиз ухшар ву. Гьаддиз мициб вазифайиъди –мина, -тина, -гъина, -ккина уьлчмйир, гафнан формйир арайиз хурайи компонентар вуди, улихь хьайи гафнак карсну дикIуру. Гьамциб аьгьвалат ву –ра, -си, -тIан, -кьан компонентаринра ва дурарин комбинацйирин кюмекниинди жюрбежюр формйир арайиз гъювалинра: гьар-и-хь-на-си-кьан, гьар-и-хь-наси-ра ва гь.ж.

КIул`инди гафар вуди жаради дикIру мина, дина, тина, зиина, исина лексемйирихъ, ухьу зиихъ гъапиганси, аффиксарра хъауз шулу (мина-си, зиина-кьан, тинади, исина-тIан); дурарихъ, чпи тялукь вуйи существительнйирихьан жара апIури, тяйинвалин гафарра ишлетмиш апIуз шула:

гьархьан исина – гьархьан гизаф исина, рякълан зиина – рякълан лап зиина, увхьан минаси – увхьан цIиб минаси ваг ь.ж.)

Хъа карсну дикIурайи гафнан компонентар вуди, -мина, -тина, -гъина, -зина, -ккина, -сина уьлчмйири я аффиксар, ясана чпи тялукь вуйи существительнйирихьан жара апIру тяйинвалин гафар кьабул апIурдар: гьар`а(н) мина, машнака(н)сина, йиз улхьатина ваг ь.ж. Мицдар гафар чпин улихь хьайи ва чпи тялукь шулайи гафарихъди карсну дикIуру хъана гьамцдар дюшюшариъ:

1) дурар йишван ваъ, хъа вахтнан мянайиъди ишлетмиш апIруган: улихьдихъанмина, дегь заманайиантина ва гь.ж.;

2) дурар глаголарихъди ишлетмиш апIруган: Дугъу дици гъапихъанмина. Уву ляхниъ учIвхъантина. Му гафар карсну дикIру вари дюшюшариъ дурар ушвнианра карсну адауру. Думуган –мина, -тина, -сина, -ккина, -гъина, -зина компонентарин улихь хьайи гьудучIвбан падежарин –ан формантдин [н] сес зяиф дубхьну, гъядябхъюри шулу: улхьа(н)сина, улихьдихъа(н)мина, гъапихъа(н)тина ва гь.ж.

(Аьхир гъюру нумрайиъ)

Ш.З. ДАШДЕМИРОВ РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ