Аллагьдин аманат ва абйирин ирс

Мялум вуйиганси, Мугьяммад пайгъамбар урхуз-бикIуз аьгъюр вуди гъахьундар, амма мусурмнариз савадлувал лазим вуйибдин думу гизаф ужиди гъаври ади гъахьну.

Бадрин багахь гъабхьи женгнаъ мусурмнари ургцIур мекканлуйир йисириз гъадагънийи. Дурарикан гизафдар савадлудар вуйиб аьгъяди, ихь Пайгъамбари ﷺ дурарин улихь, шли йицIур касдиз урхуз-бикIуз улупиш, дицдар вари азад апIбан теклиф дивнийи.

Аьраб халифат илим ва культура адабшвурайи гужал дакьатар хъайи гьюкумат вуди гъабхьну. Мушваъ думуган дишагьлийирира кмиди аьгъювалар гъадагъури гъахьнийи. 859-пи йисан Мароккойин Фес кIуру шагьриъ Фатима аль-Фихрийи вари дюньяйиъ сабпиб вуди ва гъи вартIан кюгьне вуйи университет ачмиш гъапIну. Ав, гьадму дишагьли ву гъийин йигъазкьан либхури имбу ва IX-пи аьсриъ хил`инди кибикIу Кьур`ан айи китабхана дивурра.

Думуган вари савадлу ксар Кьур`андин гафарихъди гъягъюри гъахьнийи: «Аьрифнан пай тувнайидариз аьгъю ибшрики, му гьякь ву - вари Дугъахъ хъугъбан бадали, хъа дурарин юкIвар Дугъаз гъюдалди мютIюгъ хьпан бадали. Дугъриданна, Аллагьди хъугънайидар дюзи рякъ`ин алаиди» (Кьур`ан, 22:54).

Халифатдин вахтари мусурман гьюкуматариъ айи савадлувалин, медресйиринна мектебарин зурба ад Европайиъра тарабгънийи. Аьгъювалар тувбан къайдйири ва тажрубайи душваъ айидар савадлу хьпаз зурба тясир тувнийи.

Европайиъ Авицена кIури машгьур вуйи Ибн Синайин фикриинди, мусурман касдин хусусивал, эдеблувал калбиз хру ляхниъ Кьур`андин аьхю эгьемият ва заан мяна ачухъ гъапIнийи. Диндин аьгъюваларихъди сабси, мусурман кас вари жара терефарихъандира савадлу хьуб ва аьгъювалар гъадагъбаъ тамшир, уйнамиш апIбар ишлетмиш ап́Iуб чарасуз вуйиб улупнийи.

Европайиъ ва вари Ригъ алабхъру терефнаъ Ибн Синайи дюзмиш гъапIу урхбан программйириз ХХ-пи аьсриъра кмиди заан кьимат туври гъузнийи. Мусурман уммайин думу заманйирин хъуркьуваларикан гъидин светский илмари кIури шулдар, аьксина вуди, дурарикан саб хайлиндар чпи гъазанмиш гъапIдарси улупури гъахьну.

Гъийин чIуру тясирнакк ккахьрайи чIалар уьрхбаъ вартIан лазим вуйиб, хизан-кюлфетдиъ, майил-мадатдин, жямяаьтдин арайиъ бабан чIал апIури, думу эзбер шлуганси жигьил наслихьна дурубкьну ккунду. Му ляхниъ вари сабси дюзди гъаври шлу чIалнан литературайин нормайин роль зиина ву.

Гьадму гьисабназ гъадабгъну, исихъ ихь табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч тувуб давам апIурахьа. Эвел ва давам шулайи пай улихь хьайи кьюб нумрайиъ тувна.

Глаголар дюзди дикIуб

39. Табасаран чIалнаъ улдучIвру жюрейин глаголар класс ва кьадар жигьатнаан чпин объектарихъди (диш дополненйирихъди), хъа улдудучIвру глаголар - чпин подлежащйирихъди дархьри дикIуру: ччилу шид убхъура, цIиин штар урхьура; кIаж бикIура, к1ажар дикIура; вич гъипIну, вичар гъитIну; мал гьебгну, малар гъергну ва гь. ж.

К ъ а й д. Саб жерге глаголар (гъюб, пуб, аьлхъюб, ишуб, улхуб ва гь. ж.) класс ва кьадар жигьатнаан подлежащеейихъди вая объектдихъди дархьурдар ва дурариъ -б, -р показателар иш-летмиш апIурдар.

40. Бязи глаголариъ (лигуб, лихуб, ригъуб, ришвуб, йикуб ва гь. ж.) класс ва кьадар улупру показателарикан сабунуб (гизафси -р) ишлетмиш апIурдар ва думу адарди хьуб къанажагълу классдинна гизаф кьадарнан лишин вуди шулу: якъ либгура, адми лигура, якъар лигура, адмийир лигура; сяаьт либхура, адаш лихура, сяътар лихура, халкьар лихура ва гь. ж.
41. Класс ва кьадар улупбан лишан вуйи -р, эгер учв глаголин асул формайиъ ишлетмиш дапIнаш, думу дидин имбу формйириъра дюбхну ккунду: жаргъуб—гъажаргъну, кчIяргъюб — кч1яргъюра, кч1яргъну ва гь. ж.
42. Глаголарин жюрбежюр префиксар хъаъбиинди арайиз гъюру формйириъ (йишван префиксар кайи, инкарвалин, амур апIбан, гъадагъа апбан формйирин глаголар ва гь. ж.) ччивран улихь хьайи слогариъ айи ачухъ сес, аьдат вуди, гьадму ччивраъ айибдикан асиллу вуди (гьадму сес вуди) шулу: ипуб — и-ди-пуб, и-ди-дипуб, и-дип, ми-и-ди-пан; ахъуб—а-да-хьуб, а-да-да-хьуб, а-дахь, ма-а-да-хъан; эуб — э-де-уб, ме-э-де-ан; учIвуб — у-ду-чIвуб, уд-ру-чIвуб, му-у-дучIван ва гь. ж.
43. Глаголин асул ва мураднан формйирин суффиксариъ, эгер глаголин ччивраъ уь (ю), аь (я) сесер ади гъашиш, -ю (уб), хъа имбу ачухъ сесер ади гъашиш, -у бикуру: уьлтIюбгъюб - уьлтIюбгъюз, гъядягъюб — гъядягъюз; бикIуб — бикIуз, эуб — эуз ва гь. ж.

Деепричастиейиканна кюмекчи глаголикан арайиз дуфнайи глаголин вахтарин формйир, аьдат вуди, карсну дикIуру; дурарин кадарсну дикIру тамам формйирра ишлетмиш гъапIну кIури, гъалатI шулдар: гъю-ри аза - гъюраза, дуфну аза - дуфназа, шули вуза - шулуза, ккунди вузуз ваъ ккукдузуз, лихури вуза ваъ лихуруза, кIури адарза ваъ кIурадарза, гъягъюри адар ваъ гъягъюрадар ва гь. ж.

45. Глаголин пассив формйирин аьхирар -у кади дикуру: йикIураза (актив форма) — йик1уразу (пассив форма), уржураза (актив форма) — уржуразу (пассив форма) ва гь. ж.

Глаголин субъектра объектра улупру формйир карсну дикIуру: йикIурзаву, гьаурзаву, агурчачву ва гь. ж.

46. Глаголариъ бязи нугъатариъ тт-йиз вая тI-йиз илтIибкIурайи ччивран эвелин д ва гьацира д префикс, литературайин чIалнаъ, аьдат вуди, д-йиинди бикIуру: дидипуб, дее-туб, дадагъуб, дарагъуб, дудубчуб ва гь. ж. (ттиттипуб, ттеетуб, ттаттагъуб, ттарагъуб, ттуттубчуб ва гь. ж. дикIурдар).
47. Глаголин гьерхбан формйир аьхириъ -ин, -йин ади дикIуру: гъюра — гъюрайин, гъапундар — гъапундарин ва гь. ж.
48. Саб жерге глаголар вахтарин ва гьацира жара формйириз илтIикIруган, дурариъ бязи сесер къайдасузди дигиш шулу: гъюб - гъач, гъягъюб - гъарах; дяргъюб - гъафундар; пуб - йип, кIура; йик1уб - гъачIир, гъюб - гъач; гъахуб - гъайих; хьуб - а, шулу ва гь. ж.

Наречйир дюзди дикIуб

49. Прилагательнйирикан арайиз гъюрайн наречйир аьхириъ -ди ади дикIуру: мани — маниди, цIару — цIаруди, укIу-укIуди, марцци — марцциди ва гь. ж.
50. Ктикьу наречйир арайиъ дефис ади дикIуру: гъи-закур, яваш-явашди, кьяля-кьяляхъди, гъюблан-гъюбаз ва гь. ж.

ЧIалнан кюмекчи паяр дюзди дикIуб

51. -на, -ра, -ки союзар ва союзарин мяна айи -тIан, -кьан, -си, -хъан, -ган, -митIла элементар гьарган карсну дикIуру: байна риш, думура, гъафиуки, увут1ан, дагъкьан, селси, гъафихъан, гъилицган, гъушумитIла ва гь. ж.
52. АйитI, багахь, мина, тина, гъина, зина, ккина, сина ва гь. ж. послелогар-наречйир гьарган жаради дикIуру: хулан айитI, шагьрин багахь, гъул'ан мина, машнакан гъина ва гь. ж.
53. -а, -да, -хъа, -кIа, -кIан, -хьиб, -шул частицйир чпин улихь хьайи гафарик карсну дикIуру: йипа, вуда, вуйинхъа, фужкIа, шуйкIан, кIуйхъиб, гъюрушул ва гь. ж.
54. Инкарвал улупру дар частица глаголин формйириъ карску, хъа имбу чIалнан паярихъди жаради бикIуру: гъюрадар, лигурдар, anlypдap, амма ляхин дар, ужуб дар, маниди дар, гъушур дар ва гь. ж.

Iv. Ударениейин йишв дигиш хьпахъди аьлакьалу гафар дюзди дикiуб

55. Табасаран чIалнаъ гафар падежариз, кьадарариз ва гь. ж. формйириз илтIикIру бязи дюшюшариъ ударениейи чан йишв дигиш aпIуру, яни думу саб слогдилан жара слогдиина ултIубччвуру. Ударение ултIубччвбахъди аьлакьалу гафариъ исихъ хъайи дигиш'валар арайиз гъюру:

а) чаин али ударение чан кьялхъян гъюрайи слогдиина ултIубччвиган, гьадму ударение илимдру ачухъ сес гъядябхъюру: ляхин — ляхни, ляхнар: ахал — ахли, ахлар; кюкю — кюкди, кюкйир; луху — лухди, лухар; манишин — манишну, манишнар; марччлихъан—марччлихъни; лихуб — лихбу; никку — никк'ин, ули — ул'ин; дугъу — дугъ'ан ва гь. ж.

б) бязи гафариъ, гъядахьу уь, уь (ю) сесерикан гъубзу эсер вуди, гьадму сесерин улихь хьайи ачухъ дару сесер лабиалламиш шулу: яркур — ярквру, яркврар; жакул — жаквли, жаквлар, гакIул — гакIвли, гакIвлар ва гь. ж.

в) бяз гафарин асулиъ ачухъ сес гъядябхъиган, зил сес лал сеснан кьяляхъ хъабхъру вахтна, думу чан лал жюрейин сесназ илтIибкIуру (д — т-йяз, б — п-йиз ва гь. ж.): шид - шту, штар; бис — кписуб; дит — хътитуб ва гь. ж.

Къайд. Гафнан суффиксарик вая аьхирарик кайи б, д сесер, чиб улхбаъ лалдариз илтикIурашра, сакьюдар саб слогдин гафар ктарди (хьпу, фти), миди вуйидариъ дурар б, д гьярфариинди дикIуру: лихбу, ишбу, гатди, ухди, гашди ва гь. ж.

Аллагьдин аманат ва абйирин ирс