Абйирин ирс ва Аллагьдин аманат

ЧIал инсаниятдин зурба даягъ ва Аллагьди ухьуз тувнайи ниъматарикан саб ву. ЧIалнан кюмекниинди ухьу сар-сарихъди улхурухьа, сар-сарин гъавриъ ахърухьу, мяналу гафари ихь фикрар-хиялар арайиз хуру...

ЧIалнаъ миллетдин тарих, хасият, меденият (культура), хусуси менталитет ва халкьдин психологияйин башкъавалар атIагура. Гьаддиз чIал ихь абйир-бабарин вартIан аьхю ирс ва ихь халкьдин ухь`ина вуйи уьмумиди аманат ву.

Амма гъи бабан чIалнакан кIваз хуш дару гафарра ерхьури шулу: думу анжагъ инсанари сар-сарихъди гафар апIру алаттIан дар, диди гьиссар ва фикрартIан улупури адар, гьаддиз вари гъаври ахърайи урус чIал айиган, жара бабан чIалар гьаз вухъа?

Гьяйифки, мицдарихьна дугъриданна бабан чIал ва багъри халкьдин рюгь бабан мухрилан гъубхъу никкси марццивалиинди гъурубкьну пуз шулдар! Ва бабан мухрилан марцци никк дурубхъурин маълиъ мюгькам сагъвал фици шулдаш, мицир касдин багъри ругарихъди ва багъри халкьдихъди гьаци мюгькам аьлакьара гъубзурдар!

Гъачай му месэлайиз гьеле жара терефнахъан лигухьа:

Ихь чIал ва ихь меденият ухьуз ихь ккудушу насларихьан гъурубкьуб вухьуз, яни думу дугъриданна ихь абйир-бабарин даягъ ву. Хъа Аллагьу Тааьлайи ухьуз ихь абйир-бабарихьна гьякь-гьюрмат ади гъузай кIура (мяна): «…Ва дурар кьюбридарин улихь яв разивалин хлинццар ис апIин» (Кьур`ан. Сура «Аль-Исра», 24-пи аят).

Ихь абйири чпин абйирин гьюрмат фици уьбхюри гъахьнуш, ухьура дурарихьна гьякь-гьюрмат ади, дурарин хатур уьбхюри гъузну ккунду, фицики дурар адайиш, ухьура саркьан шулдайи. Гьаддиз ихь халкьдихьан гъубзнайи ирс: бабан чIал, миллетвалин идентичность, тарихи мялуматар, ихь мусурман дин ва милли меденият – мурар жюрэтлуди уьрхюб ихь абйир-барарихьна вуйи гьюрматнак, дурарин хатур уьбхбак мисал ву.

Бабан чIал ва дуланажагъдин милли хусусивал ухь`ина гьапIнайи аманат гьисаб шула. Бабан чIал кIваълан гьархуб, думу ихь веледарихьна тувуз дархьиб, думу дюърюбхюб, думу артмиш хьубан гъайгъушнаъ дархьиб ухьухьна тувнайиб дюърюбхбак гьисаб шула!

Ихь Мугьяммад пайгъамбари, аманатдикан улхури, гьамци гъапну: «Аманат уьбхювалин буржйир тамам дарапIрурин иман даршул» («Аль-Джами ус-Сагир», 9704).

Аманат вуйиб, аьдат вуди, хизандиъ рубкьури шулу: абйир-бабарихьан веледарихьна, сабуну наслихьан тмуну наслихьна. Хъа миллетдин багьалу ирс (чIал, тарихи мялуматар, меденият, жямяаьтлугъ хусусиятар) хизандин гъирагъдиъра аманат апIурайиб ву. Вари дюн`яйиъ, зяифвализ гъюрайи чIалар уьрхбан ва артмиш апIбан бадали, дурар гьарсар ватанпервер вуйириси, мектебариъ-вузариъра дургъура.

Амма ухьуз мялум вуйи жюрбежюр шартIар себеб вуди, бабан чIалнан гьялар читин шула, думу ихь веледарихьну рубкьуб йислан-йисаз зяиф шула. Гьаддиз гъи табасаран чIал эзбер апIуб, дидин ччивар авадан апIуб, думу цIийи насларихьна рубкьуб, думу мектебариъна вузариъ кивбаз асас фикир тувуб ихь гьарсарин ва сабишв`инди вари миллетдин улихь дийибгънайи вартIан аьхю месэла ву.

Мектебариъ ва вузариъ хъуркьувалиинди чIал кивбан бадали, халкьдин жямяаьтлугъ ляхнариъ вари диалектаринна нугъатарин вакилар сабси гъаври ахъбан бадали, вардари сабси ишлетмиш дапIну ккуни ва литературайин норма уьбхюрайи саб литературайин чIалназ фикир тувуб ихь вари табасаран халкьдин, аьлимарин, гьякимарин, прессайин, яратмиш апIрударин ва бикIурайидарин – ихь вардарин улихь хьайи асас месэлйирикан саб ву. Му ляхниъ гьацира табасаран чIалнан китабар, словарар, художествойин ва публицистикайин эсерар, телевидение ва театр иллагьки даягъ шула.

Улихьна ухьу мялум гъапIганси, гьамусяаьт РАН-дин ДФИЦ-дин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ 50 агъзурихьна гафар айи Табасаран чIалнан орфографияйин аьхю словарь, бицIи-бицIи ляхинтIан камдарди, гьязур дубхьна. Орфографияйин словарь, чIалнаъ айикьан вари гафар фици дюзди дикIуруш, улупурайиб ву. Му словариъ гьацира «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъарч» чап дапIну хьибди.

Гьаму нумрайилан хъюгъну, ичв фикриз «Ас-Салам» газатдин машарик гьамусдизкьан кьувватнаъ айи орфографияйин къайдйир тувдихьа. ЦIийи словариъ гьамусдизкьан айи вариативность къайдайиккна хубан, кми-кмиди ишлетмиш апIурайи диалектизмйир норма вуди гьисаб апIбан ва гьамцдар жара биIи-бицIи дигиш`валар тIауз мумкинвал а. Гьаддиз думу аьхю дикъатниинди урхуб, душваъ ичв фикриан нагагь аьлава апIруб, къайд апIруб, дигиш апIруб гъибихъиш, газатдин редакцияйиз ва гьаму электрон почтайин адресназ бикIуб ккун апIурахьа: sh_zakiyevich@mail.ru/ Тел.: 8 928 580 22 15.

Табасаран чlалнан орфографияйин къайдйирин гъварч

1. Бязи сесерин орфография

Ачухъ сесер

1. аь ва я гьярфар:

а) аь гьярф слогдин кIулиъ, дюднин дериндиан гъюру гъюдли а-сиб сес улупбан бадали, бикIуру: аьраба, аьбаси, аьлхъюб, аьраб, дюаь, сяаьт ва гь. ж.

б) аь сес ачухъ дару сеснахъан гъюруган, думу я гьярфниинди бикIуру: ляхин, дярхюб, мягъядягъян, бякья, кьянцц ва гь. ж.

в) я гьярфну, учв слогдин кIулиъ айиган, й-на а вая й-на аь сесер улупуру: яраб, саягъ, дюнья, таяр; ярхи, Ягь`я ва гь. ж.

2. уь ва ю гьярфар

а) уь гьярф слогдин кIулиъ, дюднин дериндиан гъюру у-сиб сес улупбан бадали, бикIуру: уьж, уьмур, уьмарат, Уьмар ва гь. ж.

б) бязи гафариъ слогдин кIулиъ му гьярфну ккуруди кIвантIаригъян гъюру гъюдли у-сиб сес улупуру: уьл, уьрдег, уьру, уьлке ва гь. ж.

в) гьаму кьюбиб сесерра, чиб ачухъ дару сеснахъан гъюруган, ю гьярфниинди улупуру: люкь, кьюл, гьюдюхюб; гьюл, гюлле, дюгю ва гь. ж.

г) ю гьярфну, учв слогдин кIулиъ айиган, й-на у вая й-на уь сесер улупуру: Юсуф, юлдаш, буюр; юкь, Юргълигъ (гъулан ччвур) ва гь. ж.

3. э ва е гьярфар:

а) э гьярф слогдин кIулиъ, чан э сес улупбан бадали, бикIуру: эгь, эркинвал, пеэр, швеэр, месэла, жюрэтлу ва гь. ж.

б) э сес ачухъ дару сеснахъан гъюруган, думу бикIбаъ е гьярфниинди улупуру: сес, сел, Сейран, лезги, меъли, беъли ва гь. ж.

в) е гьярфну, учв слогдин кIулиъ айиган, й ва э сесер улупуру: ебхьуб, ергуб, деет, келле ва гь. ж.

• 4. о, ы, ё гьярфар ялгъуз урус чIалнаан ихь чIалназ дуфнайи гафариъ чпиз тялукь вуйи сесер улупбан бадали, дикIуру: орден, выставка, выговор, елка, самолёт ва гь. ж.

            Ачухъ дару сесер

• 5. а) к, п, т, ц, ч гьярфар нефес хъайи сесер улупбан бадали дикIуру: кум, таб, марц, чар, пул ва гь. ж.

б)     гьаму сесерин нефес хътру жюре сесер улупбан бадали, гьадму гьярфар кьюжлиди дикIуру: ккум, датт, марцци, ччил, ппази ва гь. ж.

в)     чиб лал ачухъ дару сеснахъан гъюруган, нефес хътру сесерра нефес хъайидарси сажли гьярфариинди дикIуру: хъпехъуб, хъцигуб, ктипуб, хъчаргъуб, наштар, хтул, штар, чпи, фти, вахт, ихтилат ва гь. ж.

Къайд. Чиб кьюжли гьярфариинди дикIру нефес хътру сесер текрар шлуганра, дурар текрар даршлу дюшюшариъси дикIуру: раккин, чукка, иччи, паччагъ ва гь. ж. (ракк-ккин, чукк-кка, ичч-ччи, пачч-ччагь ва гь. ж. дикIурдар).

• 6. г, з, ж гьярфарикан гьаруб, кью-кюб чиб-чпиз багахь вуйи сесер улупбан бадали, ишлетмиш aпIypy; убгуб (ца) — уб-губ (иган), узу — зизи, жерд — жан ва гь. ж.
• 7. а) к, т, п, ц, ч гьярфарихъ I (кIинтI) хъапIбиинди табасаран чIалназ хас вуйи сесерин гьярфар дюзмиш дапIна: кIул, тIуб, nlunl, ц/ал, ичIи ва гь. ж.

б) к, г, х гьярфарихъ ъ ва ь хъаъбиинди табасаран чIалназ хас вуйи къ, гъ, хъ ва «гь, гь, хъ сесерин гьярфар дюзмиш дапIна: къакъра, гъурд, хъасин, къул, гъар, хъахъ ва гь. ж.

Къайд. Къ сес текрар шлуганра, думу кьюжлиди бикIурдар: рякъюб, жикъи, якъар, дикьат ва гь. ж. (рякъ-къюб, жикъ-къи якъ-къар, дикъ-къат ва гь. ж. дикIурдар).

• 8. а) г, гъ, ж, к, къ, кI, х, хъ, ч, ч1, ш, сесер вагьацира кьюжли гьярфариинди улупру кк, чч нефес хътру сесер лабиалламиш шулайиган, дурар в гьярф хъапIбиинди улупуру: гвар, гъвал, жвурд, дугъужвуб, акв, гъваркъв, жакьв, юкIв, хвар, мяляхъв, чвул, чIвурд, швушв, ккеркквела, ччвур ва гь. ж.

6) зиихъ улупнайи гьярфарихъан гъюрайи в гьярфну чан асас в сес улупру дюшюшариъ думу улихь хьайи гьярфнахьан апострофдиинди (') жара aпIypy: уж'вал, гаш`вал, нач'вал ва гь. ж.

• 9. Апостроф ('), бязи дюшюшариъ сесер гъидидикьбан бадали вая гафар слогариз дюзди пай дапIну урхбан бадали, слог жара апIуз ишлетмиш aпIypy: Иль'яс, к1ул'ин, дугъ'ан ва гь. ж.
• 10. ъ ялгъуз дюднин кIалхандиан гъюру гьямза сес улупбан бадали бикIуру: ваъ, пеъли, хулаъ, ккадаъ ва гь. ж.

Къайдар: а) ъ ачухъ сесерин арайиъ зяиф шулу ва думу бикIбаъ улупурдар: муърар — муур, пеъ — пеэр, танхлиъ—танх-лиан ва гь. ж.

б) чпиъ бинайиан гьямза сес айи аьраб чIалнаан гъафи гафариъ думу сес, учв ихь чIалнаъ ачухъди кIури имдарди хьпаз лигну, я ъ-йинди, ясана жара саб гьярфниинди улупурдар: мяна, мядан, мялим, нянат, дяви, бязи ва гь. ж.

• 11. Cлог жара апIбан ишарйир вуди ишлетмиш апIру ъ, ь ва гьацира щ гьярфар ялгъуз урус чIалнаан дуфнайи гафариътIан дикIурдар: тетрадь, учитель, статья, съезд, щётка, плащ ва гь. ж.

Ш.З. Дашдемиров, РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи