Жвуми йигъан хутIбйирин арайиъ урхру дюаь
Аьхиримжи вахтари диндин бязи къайдйирин гьякьнаан инсанарин арайиъ жюрбежюр гъаврикк ккадру гафар шула. Гьеле ухьуз улихьдин адлу аьлимари думу ляхнарикан гъаври шлуганси дупнашра, амма жвуван фикир дураринтIан заанди дебккрударра а. Гьацдар гъаври адру суаларикан саб шула жвумийин кьюбби хутIбйирин арайиъ урхру дюаь. Гъачай, му суалнакан Пайгъамбари ﷺ ва адлу аьлимари фу кIураш, лигухьа.
Имам Бухарийи кIураки, Пайгъамбари ﷺ кьюб хутIба урхури гъахьну ва дурарин арайиъ дусри гъахьну. Машгьур аьлим ХатIиб аш-Ширбини аш-Шафиийи чан «Мугъниль Мугьтаж» китабдиъ кIурайиси, хутIбйирин арайиъ дусувал жвумийин хутIбайин шартIарикан ву.
Суал арайиз гъюра: инсанариз гьадму вахт дюаь апIури гьапIуз ихтияр айин? Пайгъамбарихьан ﷺ мидин гьякьнаан гъадагъа дуфнадар. Амма Пайгъамбарихьан ﷺ думу вахтна урхру саб дюаь дуфнадар кIури, думу ляхин хай шлуб дар кIури фикир дапIну ккундар.
Кьур’андиъра, Суннайиъра дюаь апIуб теклиф апIура. Аллагьу Таьлайи дупна (мяна): «Эгер Йиз лукIари увхьан Йиз гьякьнаан гьерхиш (я Мугьяммад), Узу багахь вуза ва Узкан ккун апIурайирин тIалабназ жаваб туврур вуза…» (сура «Аль-Бакьара», 186-пи аят).
Абу Гьурайрайи ктибтураки, Пайгъамбари ﷺ жвуми йигъандин заанваликан улхури гъапну: «Душваъ саб сяаьт а ва эгер лукIру Аллагьу Тааьлайикан ккун апIурайиб гьадму вахтниин алабхъиш, Аллагьди ﷻ дугъаз жаваб тувди» (аль-Бухари, Муслим).
Магьа Пайгъамбари ﷺ ухьуз дюаь апIуз гьаму вари йигъ улупна, гьаз гъапиш, дюаь кьабул апIру вахт фунуб вуш, мялум дар, гьаддиз гьадму йигъандин вари муддатнаъ ккун апIури духьну ккунду. Гьаму гафар ухьуз чIяаьн ву. Хъа хутIбйирин арайиъ дусувалра гьадму вахтназ дахил шула. Пайгъамбари ﷺ дупнадарки, гьадму вахтна Аллагьу Таьлайикан ккун мапIанай кIури. Аьдати ва фикир апIру мусурман касдиз Пайгъамбарин ﷺ зиихъ улупнайи гьядис чIяаьн шула. Ва думу дюаьра апIурахьа, Пайгъамбари ﷺ гъапи гьадму йигъан дюаь кьабул апIру вахт гьавайиди ккададапIбан бадали.
Думу вахт тахминан фила улубкьуруш, Пайгъамбарин ﷺ гафар кIваин апIидихьа. Абу Мусайи ктибтура: «Узуз Пайгъамбарикан ﷺ гъеебхьунзуз: «…Думу вахт имам минбариин дусган ккебгъра ва жвумийин гъудган ккудубкIайизкьан давам шула» (Муслим).
Му гьядисдин жара риваятдиъ кIураки, думу вахт имам мистаз гъафихъанмина гъудган ккудубкIайизкьан давам шула. Гьаму гьядисдиан аьгъю шулуки, дюаь кьабул апIру вахт хутIбйирин арайиъ дусувалиинара алабхъура. Гьамус йипайчва, гьаз хай шулдар дюаь апIуз хутIбийирин арайиъ?!
Гьяфиз Ибн Гьяжар аль-Гьайтами аш-Шафиийи (909–973 йй. гьижрайиинди) адлу аьлим Кьази Ияз Маликийин (476–544 йй. гьижрайиинди) гафар хура: «ХутIбйирин арайиъ дусу вахтна апIру дюаь Аллагьу Тааьлайи кьабул апIруб ву». Хъасин Ибн Гьяжари давам гъапIну: «Зиихъ дупнайибдиан аьгъю шулуки, гьадму вахтна дуснайидариз дюаь апIуб сунна ву, гьаз гъапиш думу вахтна гъапIу дюаь жаваб дарди гъубзидар…» («Аль-Фатава аль Фикьгьия аль-Кубра»)
Му суал чиб-чпиз гиранвал ктапIуз, тмунуриз, диндиъ бид`аь адабгъурайир вува, пузкьан ляхин айиб дар. Адлу аьлимари му суалнан гьякьнаан ачухъди дупна, хъа ухьу гьадму гафарихъди душну ккунду.
