Суал-жаваб
ХъитIирхбандин гъудган дарапIди нивкIуз душну, гвачIиндин гъудгнин вахт хьайиз уягъ гъахьиш, тагьажуд-суннат апIуз шулин?
Тагьажут йишвандин вахтна хъитIирхбандин гъудгнихъан никIуз душну уягъ гъахьиган апIру суннат гъудган ву.
Тагьажуд гъудган хьпан бадали, хъитIирхбандин гъудган дапIну, сацIибкьан нивкIуз душну ккунду. Мурарикан фунуб улихь гъабхьишра, фаркьвал адар.
НивкIун вахтнан гьякьнаан аьлимарин арайиъ гьамцдар фикрар а: саспидари, ригъ алабхъган, фуну вахтна вушра гъаахиш, гьадмура чIяаьн ву кIура, хъа жара пай аьлимари хъитIирхбандин гъудгнин вахт улубхъан вуйи нивкIтIан гьисаб апIурадар.
Гьамдиан ачухъ шулаки, фуну кас хъитIирхбандин гъудган дарапIди нивкIуз душну ва гвачIниндин гъудгниз уягъ гъахьиш, думуган сабан хъитIирхбандин гъудган дапIну, хъасин тагьажут суннат апIуз шулу.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»).
Саб фулану ужувлан ляхин гъапIган, аьхю гунгьарин аьфв апIурин, саспи гьядисариъ дупнайиганси, дашсана душваъ анжагъ бицIи гунгьарикан кIурайин?
Эгер гьядисариъ, саб тяйин вуйи ляхин гунгьарин аьфв апIуз себеб шлуб вуди улупнаш ва душваъ аьхю вая бицIи гунагь кIури дупнадаш, думуган душваъ бицIи гунгьарикан улхура. Эгер дицдар гунгьар ктарш, инсандиз заан дережа рубкьур. Мисалназ, гьядисдиъ дупна: «Аьрафа йигъан ушв гъибисурин улихь йисаринра, гъюз имбу йисаринра гунгьарин аьфв апIур» (Муслим).
Эгер гьядисариъ дупнаш, фулану ляхин гъапIган аьхю гунгьаринра аьфв апIур кIури, думуган гьаци вуйивалин шак адар. Амма, гьядисариъ саб ляхин гъапIиш гунгьарин аьфв апIур кIуру ляхин гъапIишра, инсанди туба дапIну ккунду.
Туба тамам хьпан бадали, гьаму шартIар ади ккунду:
- Гунагь апIувал дебккуб.
- Думу гунагь апIбан гьякьнаан швумалвал зигуб.
- Думу гунагьнахьан ярхла хьуз ижми ният апIуб.
Туба тамам хьпан бадали, гьаму шартIан чIяаьн шула, эгер думу гунагьнаъ жара касдихъди аьлакьалу ляхнар адарш. Эгер жара касдихъди аьлакьалу вуш, думуган юкьубпи шартIра шула – думу касдихьан гьялалугъ`вал гъадабгъуб. Мисалназ, эгер думу касдилан футна гъапIнуш, дугъкан аьфв гъадабгъну ккун ва сарун футнайин гафар дапIну ккундар. («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Аль-Фатава аль-Фикьгьия аль-Кубра»).
Сефериъ айирин гъудган жикъи апIувална (кьаср) сатIи апIувал (жямъ) гьякьлуб шулин, эгер гьацI манзил душну хулаз кьяляхъ хъадакуз ният гъапIиш?
Сефериз удучIву касдин (манзил 82,5 км-тIан цIиб дубхьну ккундар) гъудгнар жикъи ва сатIи дапIну, хъасин хулаз гъюз ният гъабхьнуш, думуган гъудгнар тамамди апIуб лазим шулу.
Эгер инсанди хъитIирхбандин гъудган лавландихъна гъабхнуш (жямъ) ва кьюбеб гъудгнарра сефериъ гъапIнуш, хъасин мидин кьяляхъ сеферин рякъ кьатI гъапIнуш, гьеле хъитIирхбандин гъудгнин вахт улубкьнадаршра, думу фарз дар хъитIирхбандин гъудган апIуб.
Эгер лавландин гъудган хъитIирхбанубдихъна дубхну, рякъюъ дарапIди, хъитIирхбандин гъудган хьайиз хулаз кьяляхъ хътакуз ният гъапIнуш, думуган кьюбеб гъудгнарра гьарсаб чан вахтна дапIну ккунду. Эгерки дугъу хътакуз ният хъитIирхбандин гъудгнин вахт улубкьбан кьяляхъ гъапIнуш, думуган лавландин гъудган кьаза апIуру ва душваъ гунагь адар. Гьамциб къайда ву лисундинна гьаркбандин гъудгнаринра. («Мингьаж ат-ТIалибин», «Тугьфат аль-Мугьтаж», «Мугъни аль-Мугьтаж»).
Ляхин апIуз гъидису кас ляхин апIурайи вахтна кечмиш гъахьиш, эйсийи гъабхьи зарарназ пул тувну ккундин?
Мисалназ, эгер гъуй вая арх (колодец) йибккуз инсан дидиснади, хъа саб фукIа дубхьну, мисалназ, думу гъуйизди ахъну, ясана думу ругдикк ккахъну гъакIиш, эйсийи дугъхъан журум тувуб герек шуладар, гьеле эйсийи думу ляхин апIруган алахьру читинваларикан гъапнушра-гъапундаршра. ДумутIанна гъайри, ляхин апIуз дидиснайи касди ляхнихъ хъюгъяйиз жвуван хатIасузвализ жвуву дилигну ккунду. Гьамциб къайда ву хулар диврудариз, тагъ йибтIрудариз ва гь. ж. («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Аль-Мингьаж» шаргь «Сагьигь Муслим»).
