Ушвар дисбан гьякьнаан
Гирами Рамазандин вазли ушвар дисувал Ислам диндин юкьубпи мурхьул ву. Йигъандин арайиъ фукIа дирипIри-дурубхъри ушвар дисувал Аллагьу Тааьлайи, саб умматдиинра илиливди, анжагъ мусурмнариин иливнайи фарз ву.
Йискьубан йигъарикан варитIан багьалудар, Аьрафа йигълан алдабхъган, Рамазандин вазлин йигъар ву - ушвар дисру ваз имбу вазарикан варитIан заанди дебккнайиб ву. Имам аль-Байгьакьийин «Шуаьб аль-Иман» кIуру китабдиъ гьамциб гьядис дубхна:
Мяна: «Рамазандин ваз имбу вари вазарин агъа ву. Хъа варитIан гьюрмат айиб Зуль-гьижжа ваз ву». Рамазандин вазлиъ ушв бисуб фарз ву. Му ляхниз Кьур’ан, гьядис ва аьлимарин ижмаъ зурба далилар ву. Кьур’андиъ дупна: Мяна: «Я Аллагьдихъ хъугънайидар! Учвуз ушв бисувал улупна».
Аллагьу Тааьлайи Рамазандин вазлиъ ушвар дисувал гьижрайиинди кьюбпи йисан фарз гъапIуб ву. Пайгъамбари учв Аьхиратдиз гъягъяйиз, урчIвуд йисандин ушвар дисури гъахьну. Дурарикан 30 йигъ айиб анжагъ сад йистIан алабхъундайи, имбу гьарсад йисан 29 йигъан ушвар дисури гъахьну. Пайгъамбари гъапну:
Мяна: «Учвуз цIийи ваз гъябкъган, ушв бисай. Хъа эгер дифар аливалиан ваз рябкъюрдарш, Шябандин вазликан 30 йигъ гьисаб дапIну, хъа ушв бисуру» (АльБухари).
Фикьгьдин гизаф аьлимари гьаму гьядис далил вуди гъадабгъну, Рамазандин вазлин эвелиъ цIийи ваз гъябкъган, ясана Шябандин вазликан 30 йигъ ктабхъган - ари гьадмуган ушвар дисуз хъюгъру, кIури бикIура.
ЦIийи ваз улубкьнуш аьгъю апIбан гьякьнаан
Рамазандин цIийи ваз улубкьнуш-улубкьундаш тяйин апIбан бадали, анжагъ сад йишвантIан лигурдар - думу Шябандин вазлин 29- пи йишв`ин алабхъура. Думу тяйин апIбан бадали мици лигуб вари мусурмнариин, яни жямяаьтдиин али фарз ву. Гьаци вуйиган, Шябандин вазлин 29-пи йигълан 30 йигъаз вуйи вахтна шагьрар-гъулариъ айи агьалйирикан саспидаркьан думу ляхниз дилигну ккунду.
ЦIийи ваз улубкьуб аьгъю хьпан шартIар
Инсандиз жвуван улариинди цIийи ваз рябкъбан бадали, ваз удубчIвну алабхъайиз сацIибкьан вахт арайиан дубшну ккунду. Мисалназ, эгер хьадукра ва хьадну цIийи ваз лисунган сяаьт сабди арайиз дуфну, хябяхъдихьна сяаьт йирхьубдиъ алабхъураш, цIийи ваз рябкъюз мумкинвал шуладар. Ригъдин ва вазлин дигиш’валар ахтармиш апIру астрономари дидин илбицувалин къайда муртайинсиб ву кIура ва, Жилихьна багахь шули 17 сяаьт арайиан дурубшдикьан гагьди, цIийи ваз рябкъюз мумкинвал шулдар дупна.
Хъа ваз Жилихьан ярхла гъабхьиган, думу анжагъ 24 сяаьт арайиан адабхъгантIан рябкъюз мумкин дар. Мушваъ завариин дифар алдарди, марцциди хьувалра гьисабназ гъадабгъну ккунду. Инсандин улариз цIийи ваз рябкъбан варитIан цIиб вахт, ваз арайиз удубчIвну 15 сяаьтна 15 минут гъубшган ву, дупна аьлимари. Малайзияйиан вуйи адлу аьлим, астраном Илаясийи, цIийи ваз удубчIвну 17 сяаьт арайиан дурубшди, ваз рябкъюрдар, кIури тастикь апIура. Аьлимарин гафариинди, ваз рябкъюз мумкинвал хьпан сабсана шартI а – ригъ алабхъну варитIан цIиб вуйиб 20 минутдилан ваз гьудубчIвувал.
Му ляхниз дикъатниинди фикир тувну ккунду. Эгер жвуваз му ляхнарикан аьгъдарш, аьлимарихъ, имамарихъ хъпехъуб, дурарихъди гъягъюб чарасуз ву. ДумутIанна гъайри, гьаму ляхин гьарган ахтармиш апIури, мидин зиин ляхин гъабхурайи аьлимарин гаф батIил дапIну ккундар. Жвуваз му суалнан гьякьнаан диндин аьгъювалар адруган, аьгъювалар айидарихъди гъушиш, варидариз ужу шул, иншаАллагь.
ЦIийи ваз гъябкъган, гьамциб дюаь урхуру: «Аллагьу Акбар. Аллагьумма агьиллагьу аьлайна билль амни валь имани, ва ссаламати, валь ислами, ва ттавфикьи лима тугьиббу раббана, ва тарза раббуна ва раббука Аллагь». Мяна: «Аллагьу Акбар! Я Аллагь! Думу (ваз) учуз цIийи апIин имандиинди ва хатIасузвалиинди, ислягьвалиинди ва мютIюгъ хьувалиинди ва Увуз ккунибдин тавфикь’валиинди, я ич Аьхюр! Ич ва яв Аьхюр Аллагь ву!»
ЦIийи ваз гъябкъган, «АльМулк» (табарака) сурара урхуб ужу ву.
Аьхю пай аьлимари, Рамазандин ваз инсандин улариинди цIийи ваз гъябкъган ккебгъру, кIура. Дидиз далил вуди гьаму гьядис хура: «Ваз гъябкъган ушв бисай, ваз гъябкъган гьибтай». Имам Муслимдихьан ва имам Бухарийихьан вуйи гьядисдиъ дупна:
Мяна: «Ваз дярябкъдикьан гагьди ушв мибисанай ва думу дярябкъди ушв бисувал кьатIра мапIанай, эгер завариин дифар алди вуш, йигъар гьисаб апIинай», яни Шябандин вазлин.
Гьаму гьядисар далил вуди гъадагъну, аьлимари, Рамазандин ваз ккебгъбан бадали, улариинди ваз дябкъну ккунду, дупна. Эгер астрономияйин илмариан дерин аьгъювалар айи касдиз Шябандин 29-пи йигъхъан Рамазан улубкьруб якьинди аьгъяди вуш ва думу ляхниз далиларра аш, дицир касдихьан, мазгьабарихъди гъягъюри, Рамазандин ваз ккебгъуз шулу.
Дицдар гьисабариинди Рамазандин ваз ккебгъбан гьякьнаан жа-жара мазгьабарин аьлимарин арайиъ сабсдар фикрар адар. Гьаци вуйиган, ухьу гьаму вахтна ихь Дагъустандин диндин улихь хьайидарихъди гъягъюри гъахьиш, гъалатI даршул кIури, умуд кивдихьа, фицики дурари, Шариаьтдиз дилигди, гьаци чпин терефнаан адру къанунар адагъурадар. Гъит ухьуз Аллагь кюмек ишри.
РАШИД МУСЛИМОВ
