Гирами гъурбан машквар багахь шула
Мусурмнарин варитIан асас машквар улубкьура!
Гьямд ибшри Аллагьу Тааьлайиз магьа аьгъзрариинди ихь гьюкуматдиан мусурмнари му гирами машквар Мекка ва Медина шагьрариъ адапIура.
Мусурман касдин кIваъ айи заан ниятарикан ва метлебарикан гьисаб шула. Улихь нумрайиъ гьяждихъди аьлакьалу ляхнарикан яркьуди мялумат тувунхьа. Му макьалайиъ гъурбан машквар фу вуш ва дидихъди аьлакьалу жюрбежюр тамам дапIну ккуни дюшюшарикан ктибтидихьа.
Гъурбан (Ид аль-Адгья) мусурмнарин асас машквар ву. Думу Зуль-гьижжа вазлин 10-пи йигъан, яни гирами Аьрафатдин йигъан кьяляхъ, улубкьуру. Ид аль-Адгьяйин кьяляхъ вуйи шубуд йигъаз - 11-пи, 12-пи ва 13-пи йигъариз - ташрикьдин йигъар кIуру.
Ид-аль-Адгьяйин йигъаз улихьна йигъан ригъ алабхъбахъан ккебгъну, тап ташрикьдин йигъар ккудукIайизкьан, мусурмнари аьхю сесниинди такбир – «Аллагьу акбар» – урхуру. Такбир мистариъра, хулариъра, кючйириъра ва майднариинра – варишвариъ урхуру. Варидари сабси машквран йигъари такбир урхували думу шагьур, ясана гъул мусурмнаринуб вуйибдин шагьидвал апIура. Дугъриданна, гьар йисан ихь дюн’яйиин аликьан миллионариинди мусурман чвйири ва чйири Гъурбан машквар варитIан гирами машквар вуди къайд апIури шулу. Гьадму йигъан дурарин юкIвариъ Аллагьдихьна вуйи ккунивал ва гьюрмат артухъ шулу, сари тмунур машкврахъди тебрик апIруган, дюъйир урхруган, Аллагьу Тааьлайикан чпин гунгьарин аьфв апIувал, дюн’яйиин аликьан инсанариз ислягьвал, мясляаьт, чиб-чпихьна гьюрмат уьбхювал ккун апIуру. Гирами Кьур’андиъ дупна (мяна): «Учву халкь ГъапIурин гьюрматназ дюъйир апIинай, учвкан Думу рази хьуз».
Имам Гъазалийи бикIура: «Вахтниинди базариина дурушдариз алвер апIбан хайир фици шулдаш, гирами вахт гьавайиди ккадапIуризра гьацитIан хайир хьибдар».
Зуль-гьижжайин ваз гирами вазарикан саб ву. Думу вахтна жюрбежюр дявйир гъахуз, душманвалар апIуз ва гъалмагълариъ учIвуз гъадагъа дапIна. Мумкинвал айидари гьадму вазлиъ ушвар гъидисиш, ужи ву. Иллагьки гьадму вазлин садпи йицIуд йигъан ушвар дисувал ва Аллагь ﷻ кIваинди йишвар адаувал ужи ву. Тирмизийихьан, Ибну Мажагьдихьан, Абу Гьурайрайихьан вуйи гьядисдиъ кIура: «ВаритIан гирамидар ва багьалудар Зуль-гьижжа вазлин садпи йицIуд йигъар ву. Гьадму йигъари саб ражну ушв бисувал ушвар гъидису сад йисаз барабар ву, Аллагьдин ﷻ гъуллугънаъ ади сад йишв гьапIувал «Лайлатул Кьадрин» йишвну гъуллугъ апIбаз барабар ву. Зуль–гьижжа вазлин урчIвудпи йишв Аьрафайин йишв ву, думу йишв Аллагьу Тааьлайин гъуллугънаъ ади гьапIну ккунду». Зул-гьижжайин садпи 10 йигъан гьаммишан «Кьулгьу» урхури гъахьиш, ужи ву. Аьрафайин йигъан кIуруш, «Кьулгьу» 1000 ражну гъурхиш, ужи ву. Аллагьдиз ﷻ ккуни ляхин Аьрафайин йигъан гъапIурин думу ляхин йискьубан арайиъ гъапIу ляхнариз барабар вуди дебккру. Шубуб ражну «Кьулгьу» гъурхурин саваб вари Кьур’ан бегьемди гъурхурин ужувлаз барабар шулу. Ари гьамус фикир апIинай, яраб фагьум айи касди гьамциб мумкинвал ишлетмиш дарапIди гъибтуйкIан?!
«Ид аль-Адгья» мал-чарва убккру ва дидин йикк игьтияж’вал айидариз ва касибариз пай апIру машквар ву. Гъурбан апIувал гьижрайиинди Зул-гьижжа вазлин 10-пи йигъан улубкьуру.
«Ид аль-Адгья» вари мусурмнарин машквар ву. Думу шубуд-юкьуд йигъан давам шулу. Гъурбан апIуз убккру мал-чарва сагъиб вуди ккунду. Машквран йигъари исихъ улупнайи ляхнар кIули гъахувал суннат ву:
1) ахниккан ухди гъудужвуб;
2) вари жандак, ният дапIну, бегьемди жибкIуб;
3) силбар уччвиди марцц апIуб;
4) жвувахъ ицци ниъ хъапIуб;
5) цIийи ва марцци палат алабхьуб;
6) тIубахъ тIублан хъапIуб;
7) вахтназ улихьнаси мистаз гъягъюб;
8) рякъюъ «Аллагьу акбар» такбир урхуб;
9) динагьлийир тебрик апIуб;
10) жвув машнаан ачухъди хьуб, шадди гъузуб;
11) мусурмнар машкврахъди тебрик апIуб;
12) касибариз садакьа пай апIуб;
13) гъалмагъалариъ айидар мясляаьтнахъна хуб, дурар албагуб;
14) багахьлуйирихьна гъягъюб;
15) динагьлийириин улукьуб;
16) хялижвди гъягъруган, пешкеш гъабхуб;
17) багахьлуйирин накьварихъна гъягъюб;
18) хялариз уьл гьивуб.
Аьхю машквран эдебар
Аьрафайин йигъан кьяляхъ гъюрайи йишв машквран йишв ву. Думу вахт Аллагьдин ﷺ гъуллугънаъ ади гьапIуб ужи ву. Йишв улубкьайиз улихьна, мумкинвал аш, шейхарин, аьлимарин, багахьлуйирин накьварихъна гъягъюб хайирлу ву. Амма жиларна дишагьлийир сатIиди накьварихъна гъягъюб ярамиш шулдар. Шариаьтдин къанунар кIулиз адагъуб лазим ву. Жвуваз саваб бадали ва гъийихдарин гьюрматназ вуди Кьур’ан урхуру, дюъйир апIуру, ккундушсана Кьур’анра урхри, дюъйирра апIри. Пайгъамбари ﷺ, дугъан кьяляхъ гъахьидари ва имамари гьисаб апIурайиганси, накьвдихъ Кьур’ан урхувал рягьматдиз душнайириз хайирлу ляхин ву, иллагьки машквран йигъари, гьаз гъапиш му рягьматдиз душнайириз артухъди гьюрмат апIурайивалик гьисаб ву, ва гъийихдарин рюгьяр шад шулу. Имам Гъазалийин «Диндин гьякьнаан илмар ачмиш хьувал» кIуру китабдиъ гьамци дупна: «Гъийихдар, читинвалиъ айиган, кюмек бадали фитхъан-вушра хъчIихуз ккунди айи инсанарик гьисаб ву». Эгер чIивидари дурарихъанди Кьур’ан гъурхиш, дюаь гъапIиш, садакьа тувиш, гъийихдарин рюгьяр артухъди шад шулу, дюн’яйиъ айи вари шей’ар чпиз тувубтIан артухъра кади. Ухьу дурариз фукьан ужувлар гъапIишра, малаикари гьамцдар гафар кIури, аку дюн’яйиан гьадму ужувлан хабрар хуру: «Гьаму пешкеш увуз флану касди хътапIуб ву».
Машквран йишван кIули гъахру эдебар
Гьаму машквран йишван кIули духну ккуни саб жерге эдебар а, гьадму гьисабнаан, хябяхъдихъанмина хъюгъну, такбир урхуб. Такбир мистариъ, хулариъ, кючйириъ - наан ккундушра урхуз хай шулу. Думу ачухъди, хъпехъруриз ебхьру саягъниинди дурхну ккунду. Эгер мумкинвал аш, мистариъ дивнайи аьхю сес тувру алатариан гъурхиш, хъана ужу ву. Гьадму такбириз «мурсал» кIуру, думу кьулгьйирихъди сатIиди вуйиб дар.
Кьюбпи такбириз «мукьаййад», яни «кьулгьйирихъди кибикьнайиб» кIуру. «Мукьаййад» анжагъ Гъурбан машквар йигъан урхуб ужу ву. Гьелбетда, ушварин вазлиъра. «Мукьаййад» такбир гьацира машквран йишвандин хябяхъдилан хъюгъну урхуру ва, «ташрикьдин» аьхиримжи йигъан ригъ алабхъган, ккудубкIуру.
Имам Нававийи бикIура: «Саб жерге йишвариъ такбир «Аьрафайин» йигъан гвачIниндин гъудгнин кьяляхъ ккебгъру ва «ташрикьдин» аьхиримжи йигъан лисундин хураг ипIбалан кьяляхъ ккудубкIуру.
Гьаддин гьякьнаан гьякьлу гьядис ва гьацира аьлимарин китабар а. «Шигьабал», «Мягьяли», «Итгьяф» китабариъ гьамциб такбир кIваин апIура: «Аллагьу Акбар! Аллагьу Акбар! Аллагьу Акбар! Ла илагьа илла Ллагьу валлагьу акбар Аллагьу Акбар валиллагьиль гьямд. Аллагьу Акбар кабиран валгьямдулиллагьи касиран ва субгьяна ллагьи букратан ва асила. Ла иллагьа иллалагьу вала няъбуду илла иййагьу лагьу ниъмату валагьуль фазлу ва лагьу ссанауль гьясан. Ла илагьа иллаллагьу мухлиссина лагьу ддина ва лав каригьал кафирун. Ла илагьа илла Ллагьу валлагьу акбар!».
Машквран йишван гьацира Кьур’ан урхуб, дюъйир, вирдар апIуб ужу ву. Аллагьу Тааьлайин вакили гъапну: «Эгер Гъурбан машквран йишвну Первердигарин гъуллугънаъ хьуб’ин аьшкьламиш духьнайири, тмунурин кIваъ айи дерд-хажалат ктипурдарш, дугъхьан чан кIваъ айи хусуси дерд-хажалатра ктипуз хьибдар».
«Гьадму йишвну Первердигари чан лукIарин ккарагбариз жаваб тувди. Шилхьан йишвандин вари вахтна Аллагь ﷻ кIваин алди гъуллугънаъ хьуз шулдарш, йишвандин гьацI вахткьан гьапIри, дицира шулдарш, шубуб пайнакан саб пайкьан ибадатнаъ гьапIри, хъа дицира шуладарш, вари сатIиди, йишвандин ва гвачIниндин жямяаьт гъудгниз гъарахри. Гьаци вушра апIбаз лигну, дугъаз саваб хьибди», – кIура Ибну Аьббасди. Гьаму машквран йигъан гьарсари, бицIидарира, чпин жанар гъижикIиш, ужи ву: ккунш гьацIишвариъ, хъа гвачIниндин гъудгнин улихьна гъижикIиш, лапра ужи ву.
Му гирами йигъан варитIан уччвудар, варитIан цIийи, марцци палтар алахьуру, хилариин, ликариин али шибар алдатIуру. Бедендин сагъвалиан мумкинвал аш, машквран гъудган апIайиз улихьна фук1а-мук1а дипIну ккундар.
Гъурбан апIбан къайда
Гъурбан апIбан гьякьнаан Кьур’андиъ гьамци дибикIна (мяна): «Учву Халкь гъапIурин гьюрматназ дюъйир апIинай ва Гъурбан апIинай, Думу учвкан рази хьпан бадали». Жара гирами аятдиъ кIура (мяна): «Аллагьдиз ﷻ я ифи, ясана гъубккубдин йикк герек дар, Аллагьдиз ﷻ учвуз Чахьан гучIури хьувал герек ву», яни Аллагьдихьан ﷻ гучIрурин терефнаан гъурбан апIувал Первердигари кьабул апIиди. Шариаьтдиъ Гъурбан машквран аьдат кIулиз адабгъну ккунивалин Аллагьу Тааьлайи Ибрагьим Пайгъамбарихьан ﷺ ва дугъан бай Исмаилихьан гъадабгъу имтигьянди шагьидвал апIура. Первердигар Аллагьди ﷻ Ибрагьим Пайгъамбариз, чаз айи ялгъуз бай Исмаил гъурбан апIуз, буйругъ тувнийи, ва думура, учв Халкь ГъапIурихьна чан аьхю ккунивал улупури, кIваантIан чаз Аллагьдихьан ﷻ гучIрувал улупури, гьадму ляхин апIуз гьязур гъахьнийи. Дугъан бай Исмаилира къаршувал улулупди, гьамци гъапнийи: «Эгер Аллагьди ﷻ буйругъ гъапIнуш, тамам апIин». Адашдиз ва бализ думу фукьан аьхю имтигьян гъабхьнуш, ари фикир апIинай!
Гьадму йигъан гъурбан апIбан себеб ашкар шула – гъурбан гъапIу гьяйванатарин йикк касибариз садакьади пай апIуру. Диди дурарин юкIвар шад апIуру ва мусурмнарин арайиъ ужудар аьлакьйир хьуз мумкинвал тувру.
Гъурбан машквран гьякьнаан Пайгъамбари ﷺ гьамци гъапну: «Гъурбан машквран йигъан ичв терефнаан вуйи варитIан аьхю уж’вал, мал-чарва дубккну, думу гъурбан апIуб ву». Гьадму гьядисдин аьхириъ гьамци дупна: «Гъурбан апIуз убккурайибдин ифдин гьарсаб литIан, гьеле жилиина дабхъайизра, Аллагьди ﷻ кьабул апIуру» (саваб бикIуру). Тирмизийихьан дуфнайи гьядисдиъ дупна: «Гъурбан апIурайи касдин жумартвализ дилигну, дугъаз Аллагьди ﷻ гъубккубдин гъидкьиин али чIарарин кьадаркьан савабар дикIиди». Машквар йигъан мал-чарва гъурбан апIувал лапра дапIну ккуни суннат уль-муаккадат ву. Дидиз ихь Пайгъамбари ﷺ аьхю фикир туври гъахьну. Гьаци вуйиган, мумкинвал айи касди суннайин гьадму пай тамам апIуб лазим ву.
Рябкъюрайиганси, мал-чарва гъурбан апIувал мусурман касдиз ужувлан ва савабнан ляхин ву. Фуж мусурман касди чаз айи мумкинвалар ишлетмиш гъапIиш, гьацирикан Аллагьра ﷻ, инсанарра рази хьиди. Гъит ухьу алдабгъру гьарсаб лик анжагъ ужувлар, шавалар хъайиб ибшри! Амин!
Гъурбан апIруган кIулиз адагъну ккуни шартIар
- Гъурбан апIру гьяйванат лазим кьадар йисар тамам духьнайиб вуди ккунду. ВартIан цIиб вуди: якъ – сад йис тамам дубхьну, кьюдпи йисаъ убчIвнайиб; цIигь ва хюни (йиц) – кьюд йис тамам дубхьну, шубудпи йисаъ убчIвнайиб; деве – хьуд йис тамам дубхьну, йирхьудпи йисаъ айиб.
- Гъурбан апIру гьяйванат сагъ вуйиб дубхьну ккунду.
Саб-кьюб силиб адашра, ясана ибкан сацIиб кадабтIнашра, думу гьяйванат гъурбан апIуз ихтияр тувра, амма эгер заткьан сппар адарш, ясана аьхю пай ибан ктарш, думу гъурбан апIуз ихтияр адар. Гьяйванат, иццрувалин лишнар ктарди, фукьан чагъуб вуш, гьадмукьан ужу ву (лапра усли гьяйванат гъурбан апIуз хай шулдар).
- Гъурбан фу вахтнаан фу вахтназ дапIну ккундуш, аьгъяди ккунду.
Гъурбан апIру вахт Зуль-гьижжайин 10-пи йигъан ригъ удубчIвган ккебгъра ва 13-пи йигъан ригъ алабхъайизкьан давам шула.
- Гъурбан апIру вахтна тялукь вуйи ният дапIну ккунду. Жилири чахъан чав гъурбан гъубккиш, ужи ву. Дугъхьан гьацира жара кас вакил апIузра шулу. Ниятра вакилихь апIуз гъитуз шулу.
- Гьяйванат учIру гаркIлихъди дубккну ккунду.
Гьяйванатдиз гаркIал улупну ккундар, малар чпи урккурайиб саб-сабдиз рякъру йишварихьра дурккну ккундар.
Сифте кIуру: «Бисмиллагьи Ррагьмани Ррагьим. Алагьумма салли аьла Мугьяммадин ва аьла али Мугьяммад».
Хъасин шубуб ражари такбир урхуру: «Аллагьу Акбар. Аллагьу Акбар. Аллагьу Акбар. Ла илагьа илла ллагьу валлагьу Акбар. Аллагьу Акбар ва лиллагьиль гьямд».
Шубубпи ражари такбир урхруган, «Аллагьу акбар» шубубан текрар
дапIну, «Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар…» текрар апIайиз улихьна гьамци кIуру:
«Аллагьу акбар кабиран, вал гьямду лиллагьи касиран, субгьяналлагьи букратан ва асила».
Хъасин гьяйванат гагул гъвал’ина, кьиблайизди илбицну дипну, гьаму дюаь урхуру:
«Аллагьумма гьаза минка ва илайка фатакьаббал минни»
«Я Аллагь, гьаму Увхьан Увуз ву, кьабул апIин узхьан», хъасин кIуру: «Бисмиллагьи Аллагьу акбар. Аллагьумма салли аьла Мугьяммадин ва аьла али Мугьяммадин васаллим» – ва гьамдихъди сабси гъурбан убккуру.
Гъит Аллагь ﷻ ухьуз ихь гъурбан апIру ва гьацира жара хайирлу ляхнариъра кюмек ишри! Амин!
