Жвумийин хутIбйирин шартIар

Жвумийин хутIбайиз 9 фарз шартIар а.

Сабпи шартI - кьюбиб хутIбйирра аьраб чIалниинди дурхну ккунду. Эгер саб йишваъ дурар аьраб чIалниинди урхуз шлур фужкIара адарш, думу урхуз дубгъувал жямяаьтдиин али фарз шула (фарз уль-кифаят). Эгер сар касдикьан урхуз гъудубгъиш, думуган имбударра гунагьнахьан азад шула. Эгер мумкинвалра ади, амма гьич сарира думу урхуз дудрубгъиш, вари жямяаьт гунагьнаъ ахъру, ва дурари жвумийин гъудган апIуз хай шулдар, дурари лисундин гъудган апIуру.

Эгер гьич саризра думу дубгъуз саб мумкинвалра ади гъабхьундарш, жвуван чIалниинди вушра урхиди. Жара дюшюшариъ кьюби хутIбйирра аьраб чIалниинди урхуб фарз ву, гьеле жямааьтдикан фужкIа дидин гъаври шуладаршра. Аль-Кьази Гьюсейндихьан гьерхну: «Аьраб чIалнан гъаври даршлудар айи йишваъра жвумийин хутIбйир аьраб чIалниинди урхбан мяна фу ву?» Дугъу гъапну: «Гьадушваъ айидариз хутIба урхурайиб аьгъяди хьувал, ари гьадму ву дидин мяна».

Кьюбпи шартI - кьюбиб хутIбйирра лисундин гъудгнин вахт улубкьбан кьяляхъ урхуб. Пайгъамбари ﷺ ва хъасин вари адлу аьлимари анжагъ лисундин гъудган улубкьбалан кьяляхътIан хутIбйир урхури гъахьундар.

Шубубпи шартI – дугъужвуз шлу касди жвумийин хутIба дугъужвну урхуб. Эгер дугъужвну шулдарш, деъну урхиди, дицира шулдарш - гъвал’инди дахъну. Жямяаьтди мици гъурху хутIба гьисаб дар кIури, фикир дапIну ккундар, думу гьисаб шула.

Жвумийин гъудгнин кьяляхъ деъну, я дахъну хутIба гъурху имамдихьан дугъужвну урхуз шлубдикан аьгъю гъабхьиш, жямяаьтдин жвумийин гъудган гьисаб шулдар. Эгер имамдихьан дугъужвну хутIба урхуз шулдарш, думу деъну урхубтIан тмунурихьди урхуз гъитуб ужи ву.

Юкьубпи шартI – кьюбиб хутIбйирин арайиъ деувал. Сабпи хутIба урхбан кьяляхъ урхурайир гьаму хутIбйир чиб-чпихьан жара апIуз шлу арайиъкьана деъну ккунду. Кьаназ деъну гъузуз хай шулдар.

ХутIба урхурайир деънайи вахтна Кьур’андиан фукIа урхуб ужи ву, хъа думу вахтна «Ихлас» сура урхуб хъанара ужи ву.

Хьубпи шартI – кьюбиб хутIбйира жвумийин гъудгнин шартIариз тялукь вуйи 40 касдиз деерхьну ккунду, яна хутIба урхурайири варидариз ебхьруганси, ягъал сесниинди урхуру.

ХутIба урхурайириз аьраб чIал аьгъяди хьуб, хутIбайин рукнарин мяна аьгъяди хьуб шартI дар. Имамди хутIба урхурайи вахтна, жямяаьт дугъахьинди илдицну, хъпехъури хьуб сунна ву, гьеле чпи гъаври шуладаршра. ХутIба урхру вахтна гафар апIуб карагьат ву.

ХутIба урхурайи вахтна мистазди учIву касди имбудариз салам тувуб ужи дар, хъа эгер салам тувиш, дурари саламдиз жаваб тувну ккунду.

ХутIба урхурайи вахтна шликIа инчи дапIну, «АльгьямдулиЛлагь (Аллагьдиз гьямд гъапIиш), думу гъеебхьу касдиз «ЯргьямукаЛлагь (Аллагьди рягьим апIривуз) пуб сунна ву. ХутIба урхурайи вахтна мистазди учIву касдиз мист гирами апIбан суннат апIуб сунна ву. Гьамци апIуру, эгер инсанди жвумийин гъудгнин улихь хьайи суннатар гъапIнуш, хъа гъапIундарш, дугъу жвумийин гъудгнин улихь вуйи суннатар апIуз ният апIиди ва гьаддихъди мист гирами апIбан суннатдизра ният ади, му дюшюшдиъ дугъаз кьюбиб суннатарихъанра саваб хьибди.

Имамди кьюбпи хутIба дурхну ккудубкIурайи вахтна мистазди гъафи касдиз учв мист гирами апIбан суннат апIуз хъюгъиш, имамдихъди дишлади жвумийин гъудгниз «Аллагьу акбар» пуз хъудрукьруб аьгъяш, думу дугъужвну гъузру ва, имам гъудгник кучIвган, учвра кучIвру.

Йирхьубпи шартI – хутIбйирин рукнарин арайиъ ва гьацира кьюби хутIбйирин арайиъ гизаф вахт арайиан дубшну ккундар. Эгер рукнарин арайиъ ясана кьюбиб хутIбйирин арайиъ, ясана хутIбайинна гъудгнин арайиъ гизаф вахт гъубшнуш, хутIба тазатIан дурхну ккунду. Дурарин арайиъ вуйи вахт кьюб ракааьт апIру суннат гъудгниз гъябгърубсиб вуди гьисаб апIура.

Кьюб хутIба урхбан кьяляхъ дишлади икьамат дурхну, гъудгнихъ хъюгъюб ужи ву. Эгер жергйир сабси дерккри ясана гъудгнин улихь фукIара урхури, гьаму кьюб ракааьт суннат гъудган апIрубсиб вахт арайиан гъубшиш, кьюби хутIбйирра тазатIан дурхну ккунду.

ХутIба урхурайири аьраб чIал аьгъдрудариз хутIбайин мяна тувбакан зарар адар.

Ургубпи шартI – хутIба урхурайир гъудгни дижикIну, аьхю гъуслихьан марцциди духьну ккунду, гьацира дугъан жандак, палат ва учв дугъужвру йишвра Шариаьтдиъ аьфи дарапIру нежесдихьан марцциди дубхьну ккунду.

Миржибпи шартI – аьврат ккебкну хьуб. Жилариз гъудган апIруган аьврат хутIнанна кьамкьарин арайиъ йишв шулу кIури, улихьнаси гъапнийхьа. Эгер хутIба урхурайир гьадму вахтна амриан гъушиш ясана дугъан гъудгнин жикIувал батIил гъабхьиш, эгер гьадму касди чав хъанара хутIба урхури гъахьиш, думу тазатIан урхуру. Хъа урхуз аьгъю жара касдикан хутIба урхуб ккун гъапIиш, дугъхьан дугъужву йишвхъанмина давам апIузра шулу, гьеле думу ляхин карагьат вушра. Хъа варитIан ужи ву, эгер жвумийин гъудгниз вахт имиш, хутIба урхурайиган гъудгнин жикIувал батIил гъабхьириз ясана гъудгнин дижикIну адруваликан кIваин гъабхьириз, гъудгнин дижикIну, тазатIан хутIбйир урхуб.

ХутIбайихъ хъпехъурайидариз аьврат ккебкуб шартIарикан дар. Яна эгер хутIбайихъ хъпехъурайи 40 касдин арайиан шлинкIа аьврат ачмишди вуш ясана гъудгнин дижикIну адарди гъабхьнуш, гъудгнин жикIувал батIил гъабхьнуш, думу ляхнари хутIба батIил апIурдар.

УрчIвубпи шартI – кьюбиб хутIбйирра жвумийин гъудган апIайиз урхуб.