Ариш-веришдилан вуйи закат

Ариш-веришдилан закат тувуб фарз вуйивализ гирами Кьур’андиан аятар, гьядисар ва аьлимарин сабвал айи гаф  (ижмаъ) далилар вуди улупна. Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ дупна:

(يا أيُّها الَّذينَ آمَنواْ أَنْفِقُواْ مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُم)

Мяна: «Я Аллагьдихъ* хъугъдар, гьялал вуйи ичв зегьметнаан гъабхьибдиан учвура тувай» (сура «аль-Бакьара», 267-пи аят).

Мужагьид кIуру аьлимди му аят ариш-веришдилан вуйи закатдин гьякьнаан кIурайиб ву, гъапну.

Имам Гьякимди «Мустадрак» китабдиъ гьамциб гьядис хура:

فِي الإبِلِ صَدَقَتُها, وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُها, وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُها, وفي الْبَرِّ صَدَقَتُه

Мяна: «Девйирилан закат тувру, маларилан закат тувру, марччарилан закат тувру, парчйириланра закат тувру».

Жавгьар кIуру аьлимди му гьядисдиъ аьраб чIалниинди улупнайи «базз» кIуру гафназ «парчйир» кIуру мяна а, гъапну, дидиъ гьацира «яракь» кIуру мянара а. Хъа парчйирилан ва яракьдилан закат адрувализ лигну, аьлимари Пайгъамбари ﷺ му гаф ишлетмиш апIбан метлеб ариш-веришдилан вуйи закатдихьна улупурайи гаф ву, кIура.

Пулар дигиш апIру ляхнихъ хъайидариин закат алдар, гьаз гъапиш дурарин пулар гъюри-гъягъюри шулу. Ибну Сурайж кIуру аьлимди гъапну: «Пулар дигиш апIру ляхниин алидар рази апIинай, дурариин закат алдар».

Чалан закат тувуб фарз вуйи мал-мутму фтихъ-вуш гъадабгънайиб ва гьаддикан гъазанж хьуз кIури айиб дубхьну ккунду. «Фтихъ-вуш гъадабгънайиб» кIуру гафнан гьамци гъаври духьну ккунду, мисалназ, ярквраъ уч дапIнайи гакIвларилан, дубшвнайи укIлан, масу тувуз уч дапIнайи гъванарилан закат шулдар, гьаз гъапиш дурар мал-мутмуси гьисаб апIурадар. Хъа гьамрарикан фукIа ариш-вериш апIуз кIури гъадагъури гъахьиш, мисалназ, укI тувну гьяйван гъадабгъуру, думу мал-мутмуси гьисаб апIуру ва, гьадму вахтнахъанмина хъюгъну, сад йис гьисаб апIуз хъюгъру. Сабпи ражари мал-мутму гъадабгъруган, ариш-веришдиз ният ади гъабхьиш чIяаьн шула, имбу ражари ният апIуб герек шуладар.

Ариш-веришдиз гъадабгъу мутмуйин кьимат йисандин арайиъ чан айиси гъубзнуш ва думу кьиматра закат тувру нисабкьан шуладарш, гьаддиинди сад йис гьисаб апIуб ккудубкIуру, ва гьадму пулихъ жара мал-мутму гъадабгъган, гьаддихъанмина тазатIан йис гьисаб апIуз хъюгъру.

Ариш-веришдилан закат хьпан бадали айи шартIар гьамрар ву: ариш-вериш апIуз хъюгъхъанмина арайиан сад йис гъябгъюб ва йисандин аьхириъ закат тувру кьадар нисаб ади хьуб. Ариш-веришдилан закат тувбан бадали вари йисандин арайиъ нисабдин кьадар ади хьуб шартI дар, думу шартI гьяйванатариз ва гъизилиланна арсралан тувру закатдиз айиб ву. Ариш-веришдиъ закат тувру нисаб гьисаб шула жвуван мал-мутму 85 грамм гъизилин кьиматнахъна гъафиган.

Эгер ариш-вериш цIиб кьадар пулилан, ясана саб фицибкIа бицIи мутмуйилан ккебгъруган, гьеле бурж вуди дибиснайиб вушра ва дидин закат тувру нисаб дубхьнадаршра, эгер думу ариш-вериш апIуз, дидкан гъазанж хьуз кIуру ният ади гъабхьнуш, сад йис гьадму вахтнахъанмина гьисаб апIуз хъюгъру. Йисандин аьхириъ, жвуваз айи мал-мутмуйин бурж кайивалра гьисаб дапIну кьимат адапIруган, дидин нисаб закат тувру кьадар дарш, думуган закат тувурдар, ва гьаддихъанмина цIийи йис гьисаб апIуз хъюгъру. Хъа ариш-вериш апIуз хъюгъну сад йис арайиан гъубшнуш ва мал-мутмуйин, айи пулин кьадар закат тувру нисабкьан вуш, ариш-веришдиз айи мал-мутмуйикан ва пуликан 2,5 % закат вуди тувру.

Ариш-вериш апIурайириз, мисалназ, аьхю магазин айириз, закатдихъди аьлакьалу суалар аьгъю апIуб фарз ву, гьятта думу суалар аьгъю апIбан бадали гьяждиз гъягърусибкьан харжар адауб лазим шулушра. Дугъаз сабпи нубатнаан аьгъю дубхьну ккуниб, Аллагьу Тааьлайи чаин закат иливнайиб, думу закат улупнайи жюре инсанарихьна рубкьуз фарз вуйиб ва думу Исламдин шубубпи мурхьул вуйиб, гьадму аьгъяди хьуб ву. Ариш-веришдихъ хъайи гизафдари, чпиин кьаза-бала улубкьури, мал-мутму чIур шулайич кlури, аьрзар апIури шулу, ари гьаци дархьбан бадали, жвуван мал-мутмуйикан мискинарин, аьжузарин пай жара дапIну ккунду, яни закат тувну ккунду.

Ари-вериш апIру касдиз, закат тувбан бадали, йис гьисаб апIуз аьгъяди ккунду ва, йис тамам шлуганси, саб тяйин дапIнайи йигъ дебккру. Думу вахт, ухьу зиихъ гъапиганси, сабпи ражари ариш-вериш гъапIган ккебгъру, йисандин аьхиримжи йигъан дидин вахт ккудубкIуру.

Ариш-веришдилан закат тувуз кIури йис тяйин апIуз аьгъювализ аьхю фикир тувну ккунду, гьятта йисандикан ктабхъурайи аьхиримжи сяаьтназра кмиди фикир тувну ккунду, гьаз гъапиш гьадму вахтназкьан вуйи мал-мутмуйихъан закат тувну ккунду, хъа дидхъантина вуйибдихъан ваъ. Гьадму йигъаз закат тувуз мумкинвалра ади тувундарш ва хъасин закат тувру нисабдин кьадар кам гъабхьнуш, му дюшюшдиъра гьадму йисандин арайиъ закат тувру нисаб айивализ лигну, дидлан закат тувуб фарз шула.

Саспи магазинчйири, ариш-вериш апIурайидари чпи фу вахтна закат тувраш, фикир тувурдар. Гьадму себеб вуди чпи гьякьлуди Аллагьу Тааьлайин улихь закат тувдар гьисаб шулаш, шуладарш шак’вал ади шулу.

Эгер магазинчийи масу тувуз кIури гъадабгъу шейъ масу тутрувбанди гъахьиш, гьеле думу мутму магазиндиъ имбу мутмйирихъди дивнашра кмиди, закатдин нисаб гьисаб апIруган, думу мутму гьисаб апIурдар.

Ариш-веришдилан закат гьисаб апIбан къайда

Ариш-веришчийи чан закат тувру вахт хъубкьрайиган, жвуваз айи вари мал-мутмуйин кьимат адапIуру, яни магазиндиъ айи, дидлан дубхьнайи пулра, чаз гьадрарилан гъюз имбу пулра гьисаб апIуру, ва гьадму удубчIву вари пулин кьадарнакан 2,5% закат вуди тувру. Йисандин аьхиримжи йигъан думу закат сарун жвувахь гъибтну ккундар, яни закатдин кьадар мутму вая пул тялукь вуйидарихьна дурубкьну ккунду.

Имам Шафиийин мазгьабдиинди, ариш-веришдилан закат пулиинди тувру, мал-мутмуйиинди тувуб чIяаьн дар. Йисандин аьхириъ магазиндиъ айи мутму гьисаб апIруган, эгер душваъ масу тувуз кIури жара касдин мутму аш, думу гьисаб апIурдар. Гьаз гъапиш, думу мутмуйин эйси жара кас ву. Гьацира закат гьисаб апIруган, магазин, магазиндиъ айи кьасар, мутмйир дивру тахчйир, холодильникар ва мутму гъабхру жвуваз айи машинар гьисабназ гъадагъурдар.

Ариш-вериш апIбан бадали масу гъадабгъу жилиланра закат тувру, яни эгер жил гъадабгъури, масу туври, дидкан хайир ктабгъуз ният аш. Дидлан закат фарз шулу, эгер дугъу йисандин арайиъ думу жил масу тувундарш.  Му суалнан гьякьнаан «Гьяшияту аль-Бужайрами» китабдиъ яркьуди улупна, аьгъю апIуз ккунидар му китабдиз лигри.

Закатдин гьякьнаан ухьу мушваъ кIваин дарапIу жара дюшюшарра гизаф а, гьаци вуйиган закат али касдиз чан мал-мутмуйин гьякьнаан аьлим касдихьан гьерхну, аьгъю апIуб лазим ву. Хъа ухьу му китабдиъ ихь мусурман чвйириз ва чйириз жикъиди мялумат туврахьа.

Заводариин, фабрикариин ва цехариинра закат шулу, эгер дурари фукIа гъадабгъну, дидкан жюрбежюр шей`ар ктаури, масу туври аш. Мицдар ляхнариин алидарира чпиин фициб ва фукьадар закат алди вуш ва думу фици гьисаб апIуруш, аьлимарихьан гьерхну аьгъю апIри.