Райондин диндин ляхнарикан ва мискинар-факьирарин гьялнакан
Райондин диндин ляхнарикан ва мискинар-факьирарин гьялнакан
Ассаламу аьлайкум, аьзиз ватанагьлийир. Дин ва диндихъди аьлакьалу ляхнар ихь уьмриъ гьарган кIакIнаъ айидар ву. Гьарсар мусурман касдиз диндин ляхнарин къайда фициб вуш, диндин регьбрари ихь гъулариъ, районариъ фициб ляхин гъабхураш, аьгъю апIуз ккунди шулу.
Ихь ватанагьлийирин фикриз диндин ляхнарикан гьубкIу мялумат рубкьбан ният ади, улихьнаси учу «Табасарандин Нурар» газатдин редакцияйиз Табасаран райондин имамарин Советдин председатель, ихь чIалниинди удубчIвурайи «Ассалам» газатдин кIулин редактор Ансар Рамазановдиз теклиф гъапIунча.
Ич арайиъ гъабхьи сюгьбат магьа ичв фикриз туврача.
- Ихь ляхин саб вуйихь, ухьу коллегйир вухьа. Фици гъягъюра «Ас-Салам» газатдин ляхнар? Фицдар читинвалар алахьурачвуз? Подпискайин гьякьнаан аьгьвалат фициб ву?
- Подписка улхьан йисаритIан цци ужиди ву. Магьа гьамусяаьт тираж 6900-диина удубчIвна, му ужуб натижа ву. Работникарра ихь айидар Хив ва Табасаран районариан ухьуз кюмек апIурайидар, мялуматар туврайидар думукьан гизаф дар. Корреспондентари саб-кьюб материал хътауру. Асас материал газатдин ихь жигьилариз мянфяаьт хьуз кIури туврайиб ву, гьеле дурариз газат урхуз тIагъруди вушра.
-Хъа урус чIалниинди вуйи «Ассалам» газатдин материалар таржума апIури шулунчва?
- Ав, асас пай материалар гьадму урус чIалнанубдиан гъадагъури шулу. Мидихъди сабси районариъ гъабхурайи ляхникан, душвариъ гъягъюрайи серенжемарикан, мажлисарикан бикIури шулуча ва гьацира ихь республикайиан вуйи мялуматарра туври шулуча. Магьа гьамусяаьт гьязур апIурайи нумриъ гьаму кьанди Хив райондин Хив гъулаъ гъабхьи мажлиснакан бикIура газатдин асас материал вуди ари гьадму гъябгъюра. Хъа имбудар саки вари гьарсаб нумрайин жигьиларин фикриз вуйи темйир, абйир-бабарихьна, яшлударихьна, жвувтIан аьхюдарихьна вуйи эдебнакан, умун хасиятнакан ву. Гьаз гъапиш мидкан фукьан гъулхишра, тербияйиъ ихтияж`вал гъубзра.
Гьамус гизафдар он-лайн вересияйиина улдучIвура, ичра гьациб ният айич. Ин ша Аллагь, гьаму сентябрианмина гъюру йисаз вуди подпискара ккебгърача, гьаз гъапиш Табасаран район аьхю район ву, кьанди ккебгъиш, вари гъулар ккауз хъуркьурдар.
- Газат урхрударихъди фициб рафтар вуйичв, суалар, мясляаьтар туври, кьяляхъ хъадакру дурар аьлакьайиз удучIвурайин?
- Газат урхрударихъди вуйи аьлакьа асас вуди суалар-жавабариинди кIули гъябгъюра. Муганаз сулариз жавабар муфтиятдин фетвйирин отделиан тувуйи, хъа гьамус саб кьадар суалар уч гъахьиган, ихь ватанагьлийириз жавабар тувуз узу хъюгъназа. Гьаму улихьнаси мидин гьякьнаан ихь исламдин илмарин доктор Мугьяммад-Амирихъди гафар гъахьнийич, ва суалариз бахш вуйи газатдин саб маш дугъахьна тувбан мясляаьт гъапIунча.
- Суалар асас вуди фтикан шулу?
-Асас вуди суалар инсанарин чиб-чпихъди вуйи ва хизан-кюлфетдин айитI шлу аьлакьйирикан вуди шулу. Гьамусяаьт варишвариъ айиб гизафси гьаму тема ву.
- Редакцияйиз гъюрайи суалариз, докторихьди вушра, учвухьди жавабар тувуз ихтияр тувну анчвуз?
- Ав, дициб ихтиярра ачуз. Анжагъ гьадму жавабариз далилар вуди, аьлимарин китабар ва китабарин машар улупну ккунду.
-Хъа иманвалихъди, дин-тIяаьтдин ляхнарихъди, гъудган-жилкIан апIувалин къайдйирихъди, чиб-чпихьна вуйи аьлакьйирихъди ихь районариъ агьалйир фици ву? Улихьна йисарихъди тевруш, диндин шартIарихъди гъягърудар артухъ духьнайин, кам духьнайин?
- Имамди лихури гьаму октябрин вазли йирхьуд йис шулайиз. Узу лихуз хъюгъю сабпи йисанна гьамус лап гизаф дигиш`валар гъахьну. Узу Хив ва Дербент районариъра иштирак шулаза, душвариъ саки саб къайда ву. Амма Табасаран райондиъ, диндин аьгьвалатназ гъилигиган, шубуб жюрейин къайдйир айи йишвар улупуз шулу. Дурарикан гьарсабдиъ диндихьна вуйи рафтар жа-жаради ву. Табасарандин заан тереф гъадабгъиш, думу гъулариъ дин ихь абйири ухьухьна фици гъабхнуш, ари гьаци гъубзна. Душвариъ яшлу инсанарра гизаф ими, ихь абйири дин фици гъабхнуш, дурари дидик кучуз гъитрадар, айиганси уьбхюра. Асккан терефар, кIуруш, цIиб зяифди ву. Хъа дюзенариъ айи гъулариъ дин лапра зяифди ву. Дюзди кIуруш, Ярса ва Зил гъулариъ гизаф улихьна дубшна, гьаз гъапиш тазади дурхну ккудубкIнайи жигьил имамар жалб апIури, гьадрари жямяаьтдихъди яркьуди ляхин гъабхура.
Мидихъди сабси бицIидариз вуйи хьадар курсарира ужудар натижйир тувра. ЦIиб улихьнаси вари гъуларилан илдицунза. Лигуруш, хьадан курсариъ урхурайидар райондиъ миржидварждилан зиина а. Гъадагъиш, ЖагътIил гъулаъ саб конкурс дапIну ккудубкIайиз, жара конкурсдизра гьязур шули, бицIидарин аьхю иштагьвал айиб рябкъюра. Мидихъди сабси бицIидариз дурар шад апIру пешкешарра туври шулу. ВаритIан гизаф бицIидар айиб ихь варитIан аьхю Сиртыч гъул ву. Улихьна йисари душваъ саб фукIара серенжем тешкил апIуз читинди вуйи. Хъа гьамус душваъ имамди аспирантура ккудубкIнайи гъулабай Аьбдурашид дерккнахьа, душваъ гьацира хусуси мяна айи дявдин операцияйин иштиракчйирра гизаф а, ва бицIидарихъди ужи ляхин гъабхура. Йигъ гъидипури йигъан шашликарра апIури, бицIидарин гъайгъушнаъ айиб улупурайиган, натижйирра ужудар шула. Улхьан йисари саб «Муаьлиму ссани» кIуру брошюра ккудубкIураш, хъа цци гьадмура ккудубкIну Кьур`андин тажвид – урхбан къайдйир кайибра ккудубкIну, гьамдихъди сабси бицIидариз вуйи кьюбсана брошюрайиан дарсар дурхну ккудубкIура. Амма мялимарихъди читинвалар алахьурахьуз: гьарсаб мистаъ дарсар кивуз дурар гьуркIрадар. Гьаддиз айи 10-15 мялимдиз кью-кьюб, шу-шубуб гъул, наан гвачIинган, наан лисхъан дарсар кивруш, пай дапIнача. Саспи гъулар гьадму курсар адрударра а. Гьашвариъра бицIидариз диндин курсар тешкил апIуз чалишмиш шулача.
- Улихьна йисари ихь мектебарин мялимарин терефнаан диндин дарсар кивбаз наразивал ади шуйи. Гъи гьадму терефнаан фици вуйичв дурарихъди аьлакьа? Образованиейин управлениейиан ичв ляхнариз фици лигура?
- Дурарин терефнаан саб читинвал, ясана манигъвал адар. Гьюкуматдин къанундииндира, жямяаьтлугъдин ачухъ йишвариъ ктарди, мистариъ гъудгнар апIуз улупуз, Кьур`ан урхуз улупуз ва гьацдар жара ляхнар гъахуз саб жюрейинра манигъвал, гъадагъа апIувал адар. Хъа эгер шариаьтдин дарсар тувруш, думуган мялимдиз тялукь вуйи документ ади ккунду. Регистрация айи мистариъ вари дарсар кивуз ихтияр а. Ихь Табасаран райондиъ регистрация айи 19 мист а.
- Аьхиримжи вахтари муфтиятдин терефназ тягьна йивру гафар гизаф кIура. Ухьуз аьгъяхьуз муфтиятди фициб зурба ляхин тешкил дапIну гъабхураш. Вушра ихь республикайиъ гизаф инсанар муфтиятдин ляхниз къаршуди дийигъна. Яв фикриан, мициб аьгьвалат фтилан асиллу ву?
- Ав, гъи гьациб аьгьвалат рябкъюрахьуз. Ихь райондиъра учу муфтиятдин вакилар вуди хьивалра сапи жигьилариз кьабулди дар. Хъа фукьан зегьмет зигура муфтиятди мистар саб къайдайиз хубан бадали, мистариз имамар гьязур апIбан бадали. Гъи Табасаран райондиъ машгъуллуди диндин ляхин гъабхурайидар исламдин вузар ккудукIнайи муфтиятдин вакилар ву. Жара кас, магьа гьамвахъди ляхин гъабхура кIури улупуз, фужкIара адар. Хъа муфтиятди халкьдин гележег бадали ляхин аьгъюди ккабалгура. Узу имамди гъюруган, муфтийи узуз туву насигьятнан гафариъ сабпи нубатнаъди йитимар, мискинар ва факьирар фикриъ ади гъит гъапнийи – жара мясляаьт сабан адайи. Гьаз гъапиш дурар сарира фикир тутруврайидар ву, гъапну. Эгер уву ляхин гъабхуз гьамрарихъан хъюгъиш, натижа ужуб хьибди, гъапнийи. Гьаци вуйиганси, эгер думуган касиб-кусибарин 100-дихьна хизанар ади гъахьнуш, цци рамазандин вазли ушварин сеъ – закат уль-фитр тувуз райондиъ 20 хизантIан гъидихъундарчуз.
Читинвалар, ав, гьамусра алахьурачуз, хъа думуган дурарин кьадар адайи. Чухсагъул пуз ккундузуз гьюкмин улихь-кIулихь хьайидаризра: чпиз мумкинвал айиган, ич тIалабниинди гъазанж цIиб айидариз ляхинра тувру, жара кюмекарра апIуру. Мициб яркьу ляхин муфтиятдин регьберваликкди учузра рякъ-раж улупурайи гъуллугъчйирин кюмекниинди, комплексно, варидари сатIиди тешкил апIуз шлуб ву. Даршсана гьарур кIул`инди лихури гъахьиш, ляхин гъябгъидар. Хъа, гьяйиф, жигьилариз му рябкъюрадар. Уч духьну, гаф-чIал апIруган, гъира дурарин ушвниъ айиб никьабдикан, муфтийикан, дугъан шиву гьамци-гьатци гъапну кIури, гьаддикан вуди шулу. Хъа сарира фикир апIурадар чакан, чан хизандикан. Дурарикан гизафдариз чпизра, чпин багахьлуйиризра кмиди никьаб фтиз кIурушра аьгъдар.
- Ихь гъулариъ гъи, гьяйифки, диндин ляхнариъ, мисал вуди гъадагъиш, тазиятдин аьдатарин гьякьнаан жигьиларинна яшлуйирин арайиъ наразивалар арайиз гъюри шулу. Садакьйир маханай, зикир мурханай, кIури шулу. Аьсрариинди гъузнайи аьдатар гъи саб дупну батIул апIура. Гьаддин гьякьнаан фициб ляхин гъабхурачва, сабвалихьна хуз шулайин?
- Саб гьяфта улихьна Халагъ терефнан гъуларин, дидиз улихьнаси Гурихъ, Жулжагъ советарин имамар уч дапIну, тазиятдин къайдйирна аьдатар сабвалихьна хуз йикьрар гъапIунча. Дурарикан урус чIалниинди яркьуди дибикIнайи китаб а. Гьадму жикъи саб къайдайиз дубхну, таржума апIуз ният айич, ихь вари имамар гьаддихъди гъягъруси. Гизаф гъулариъ фаркьлувалар амдар, сабвалихьна дуфна. Гурихъна Жулжагъ администрацйирин гъуларин имамарихъди фикир гъапIунча, сабвал адрудар кьюб месэлатIан амдар: зикир апIбан ва мурччвариин урхбан. Гьамрарра ккудукIиш, сарун думу месэла хъябкьра. Жигьилари далилар ккун апIури шулу, амма бязи далиларихъди чпи рази шулдар. Гьаму жюрейиинди гвачIнинган азан тувру вахтнан гьякьнаанра вари сабвалихьна хуз удукьнийи.
- Ухьуз аьгъюганси, дюзи мялумат адру йишваъ, сабдихъ саб хъибтIри, халкьдин арайиъ нягьякь гафар удучIвури шулу, жюрбежюр фикрар арайиз гъюру. Гьюкуматдин терефнаан я саб маважиб, я жара жюрейин кюмек адруган, диндин гъуллугъчйирин яшайиш фициб ву, дурариз наънанкIа маважиб айин? Хъа гизафдариз машинарра кмиди а. Яв фикриан, му наънан гъюрайиб ву?
- ВаритIанна ужуб, гьарсар касди чан аьгьвалатниинди кIури гъахьиш, гьадму ву. Магьа узу имамди лихури, райондин имамдизра муфтиятдиан гьар вазли ляхнин маважиб тувра. Гъулариъ лихурайи жигьил имамариз учу кюмек апIури шулча. Машинарикан улхуруш, гизафдарин дурар пешкешар ву, маважибдихъ думу машинар гъадагъуз удукьурадар. ДумутIанна гъайри, гьаци фикир апIру инсанари саб ляхниз фикир туврадар: ухьуз ризкь туврайир, имбу ляхнар туврайир анжагъ Сар Аллагьу Тааьла ву. Аллагьу Тааьлайи тутрувуб ухьхьан сарихьанра бисуз даршул.
- Гъулариз душну, танишарихъди, жигьиларихъди гаф-чIал апIруган, 2011-2012-пи йисарин читин вахтар кьяляхъ гъюрайиси рябкъюра. СВО-йин иштиракчйир гъадагъиш, мусурман касди жара кас уьмрихьан апIура, Украинайиъра мусурмнар а, гьадрарра йивну йихура, кIури, дурарихьна гьаци илтIикIуб рябкъюра, дурариз кюмек дапIну ккундар, кIура. «Спящий ячейкйир» даршбан бадали, гьацдарихъди фициб ляхин гъабхурачва?
- Ав, думу ляхин адар пуз шулдар. Саб бицIи арайиъ дурарихъди 6 ражари гюрюшмиш духьну, гафар-чIалар гъапIунза. Гьяйифки, саспи жигьилариз чпи кIурубтIан ебхьурадар ва чпи апIурайибтIан гьякьдира рябкъюрадар. Гьеле чпин арайиъ саркьан илим дурхнайи кас адашра, илим дурхнайи ксарихъди гьюжатар апIуру. Мидин гьякьнаан райондин вари гъуллугъарин вакилари сабишв`инди комплексно ляхин дубхну ккунду, дарш ухьу хъанара гьадму читинваларихъна гъюб мумкинвал а.
- Диндин ляхин ктарди, гъулариъ мюгьтаж`вал айи касар бадали ва жара сарун фициб ляхин гъабхурачва?
- Райондин жямяаьтлугъ тешкилатарин тIалабниинди, вари имамарихъди мясляаьт дапIну, зир-зибилин учIруди дийибгънайи месэла гьял апIуз ич кьувватарра жалб апIурача. Мюгьтаж`вал айи хизанар гьаму йисандин аьхириз райондиъ сабра гъудрузруси, «Инсан» фонддихъди сатIиди ният дапIну, гьаддин зиинра лихурача. Саб вахтна райондиъ гъадагъа дапIнайи шей`ар ачухъди ишлетмиш апIувал ади гъабхьну. Гьацдар гъулар гьисабназ гъадагъну, дина гъягъюри, жигьиларихъди, дурарин абйир-бабарихъди дурарикан айи зарарнакан ктибтури, хайлин ляхин гъубхунча. Натижайиъ аьгьвалат уж`валихъинди илтIибкIну. Гьацира райондиъ жюрбежюр талитар, конкурсар гъахури шулча. «Ас-Салам» газатдин юбилейиз волейболин, футболин турнирар гъухунча. Гьамус июлин аьхириъ ва августдин эвелиъ жигьиларин арайиъ вари райондин уьмуми талитар планламиш дапIнача. Мицдар серенжемар тербияйиз зурба даягъ шулу. Улихь ккимиди ужувлахъна, хайирнахъна теклиф апIури, турнир гъабхбан метлеб ва мяна ачухъ гъапIган, иштиракчйирин арайиъ артухъ лазим дару гафкьан шулдар.
- Йирхьуд йис улихьна уву райондиз гъафиган, мюгьтаж`вал айи хизанар 100-дихьнакьан ади гъахьну, хъа гьамус 20 - 30-тIан амдар, кIури гъапнийва. Дурар фициб саягъниинди кам гъахьну? Учву дурариз ляхин тувранчва, даш жара кюмек апIуранчва?
- Саб кIуруб, вардарин асас читинвал дусру хал адрувал вуйи. Ужагъдиъ учIвган, гьяфтайиъкьан ктидисру гьял айидарра гъахьнийи. Эвелиан сбор мялум дапIну уч гъапIу пул дурари жарабдиз харж апIури гъахьну. Хъа гьамус, ихтияж`вал фтиъ аш, гьадму арайиан адапIру вари шей`ар, тикмиш апIру материалар, чпира хъади, учу гъадагъну туврача. Гьамциб къайдайикан мянфяаьт гизаф а. Бязидари, чпиз саб 10-15 агъзурин маважиб айи ляхин гъабхьнийиш, сарун фукIа ккундарчуз, кIуйи. Ухьу улихьна гъапиганси, мекдебдин директор вушра, администрацияйин кIулиъ айир вушра, рягьим дапIну, тIалабар гьуркIри шулу, баракаллагь дурариз.
- Райондин администрацияйихъди ляхин фици албагнава?
- Райондин администрацияйихъди аьлакьйир ужудар вуйич. Вах-вахтарик уч шули, арайиз гъюрайи читин месэлйирикан гаф-чIал апIури, саб натижа шлуси апIурача. АТК-йин собранйириз дих апIуру, душваъра хайлин месэлйир сатIиди гьял апIури шулача. ЦIийинатIан гьамус ляхнар лап ужи ву.
- Улихьнаси ихь ватанагьлийирин арайиъ Аьгьмад Афандийин «Благонравие праведников» китабдиан, финалихъна гъяйиз, вари дережйирин конкурсар гъахьну. Хъа финал фила ва наан гъабхбанди вучва?
- ФукIа дигиш`алар дархьиш, 11-пи августдиъ конкурсдин финалра гъабхуз планарик кайич. Ялгъуз думу Дагъ.Огнийиъ гъабхуруш, дашсана Табасаран райондиъ гъабхуруш, фикир апIурача. Душваъ Мягьячгъалайианра, Каспийскдианра, Москвайианра иштирак шулайидар а. Москайиъ айидариз он-лайн къайдайиинди гъабхуруш, дашсана душваъ айи ихь представителиз табшурмиш апIуруш, гьадму месэлара багарихьди гьял апIидихьа. Му конкурс анжах табасаранарин арайиъ гъабхурайиб ву. ВартIан гизаф Табасаран райондиан штирак гъахьну – дурар вари 1200 кас ву, финализ удучIвдарра вартIан гизаф Табасаран райондиан ву – 150 кас. Сабпи йишваз пешкешди Лада-гранта машин гьязур дапIна, кьюбпи-шубубпи йишваризра багьалу пешкешар хьиди.
- Ансар-гьяжи, цци уву ургубпи ражари гьяждиз гъушунва, гьаци аьдати гьяжи вуди ваъ, хъа гьяжйирин дестейин регьбер вуди. Яв гьяжра, уву гъапIу дюъйирра Аллагьди кьабул апIри. Райондин имам вуди ихь ватанагьлийирихъандира дюъйир гъапIуншалва - гьадрарра кьабул апIри. Гьяждиз гъягъюз юкIв хъайидариз варидариз кьисмат ибшри. Газат урхрудариз гьяждикан вуйи яв фикрар-гьиссар ачухъ апIуб, душваъ шулайи дигиш`валарикан ктибтуб ккун апIурача.
- Гьяж – му сабдизра ухшар дару хусуси сафар ву. Гьяждиъ инсан вари терефарианди улупуру. 2010-пи йисан ктарди, имбу йисари йиз дестйириъ айидар чпин дакьатариинди гъягърудар вуйи. Сабпи йисари гъяруган, жа-жара халкьарихъди шуйза. Хъа сад йисан, шулуш, кIул`инди ихь табасаранарин десте уч апIуз ният гъабхьнийич. Аьхюдарира дестйирин регьбрариз, мялумат тувну, чпиз чпин дестйир дюзмиш апIуз манигъвал туврадар. Ихь адмийирихъди рягьятра ву, дурар жвуву гъапибдин ухди гъаврира ахъру, жвувахъ хъпехъурира ву, гьаци вуйиган дурарихъди ляхинра ужуб гъабхуз шулу. Гьяждиз гъягъюз ният гъабхьну кIури, варидариз сабси, гъалатIар ктарди, заан дережайиъди аьлгьям урхуз, гъудгнин фарзар кIули гъахуз, гьяждин шартIар хъайи-хъайиси тамам апIуз аьгъдар. 20-21 йигъан гьадушваъ ади, гьдму гирами ругариин деъну, ягъчIвурилан зиина инсанариз гъудган улупуб, гьамрариз аьлгьям улупуб, гьяждин шартIарикан ктибтуб -–му Аллагьу Тааьлайи туврайи рягьимлувал ву, мутIан аьхю бахт ва заан ниъмат фу ахъа?! Гьямд ибшри Аллагьдиз, имбу йисариси дарди, цци лап саламатди, саб жюрейинра манигъвалар даршиди, гьяждин вари фарзар-шартIарра тамам дапIну, магьа сагъ-саламатди хъадакну гъафунча.
- Гизафдари гьяждиз гъягъру кьимат лап багьади ву кIури шулу. Гьаддин гьякьнаан фу пуз шулвухьан?
- Гьяждин кьиматарин гьякьнаан узхьан гьерхган, гьяждиз гъушган дидин гъаври шулчва, кIури шулза. Магьа гьаму йисанра ихь жигьилари жюрбежюр гьюкуматариан дуфнайидарихьан, дурар фукьан кьимат тувну гьяждиз гъафунчва кIури, ахтармиш апIури гъахьну. Мурарикан гьарурихъ хъпехъган, дугъриданна, ухьу туврайи кьимат имбу гьюкуматаринтIан цIиб вуйиб аьгъю шулу. Гьаддиз якьинди пуз шулуки, ухьуз гъийин йигъан гьяждиз РФ-йиан улупнайи кьимат, имбу гьюкуматарик лигну, багьади шуладар.
Чухсагъул Ансар-гьяжи ич суалариз жаваб тувуз рази хьпан. Гъит Аллагьу Тааьлайи уву улихь хьади ихь райондиъ гъабхурайи хайирлу ляхнар хъанара ужуб дережайиинди кIулиз адагъуз кюмек тувривуз. Гъит варидарин гъапIу гьяжра, дюъйирра, имбу ибадатра кьабул апIри! Амин!
