ГъизилтIан багьалу 7 насигьят
Гьаму макьалайиъ гирами Каламдиан ва Пайгъамбарин ﷺ суннайиан жигьилариз вуйи насигьятар кIваин апIидихьа, жигьилари дурар чпин уьмриъ ишлетмиш апIур дупну, умуд кади:
1. Абйир-бабариз гьюрмат ва дурариз уж’вал апIинай
Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна (мяна): «Ва къарар адабгъну ичв Агъайи, учву, ДугъазтIан гъайри, сарун саризра ибадат дарапIувал ва абйир-бабарихъди ужуйи хьувал. Эгер дурар кьюбридра, ясана дурарикан сар кьаби гъахьиган, дурариз гьеле «Уф» кIурикьан наразивал муулупан, дурариина сес ягъал мапIан, дурариз ужувлан гафар кIури гъит». (сура Аль-Исраъ, 23)
«Уф» кIуру гафнан мяна гьадму вуки, дурариз увкан ерхьну даккни гафар ерхьуз мигъитан. Гьадмукьан заанди абана бабахьна гьюрмат дюбхну ккунду.
Аьбдулла ибн Масъудди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура:
«Узу Пайгъамбарихьан ﷺ гьерхза: «Аллагьу Тааьлайиз варитIан ккуни ляхин фунуб ву?» Дугъу жаваб туву: «Вахтниинди гъапIу гъудган. Узу гьерхза: «Хъасин фу?» Дугъу гъапи: “Абйир-бабарихьна гьюрмат улупувал”. Узу гьерхза: “Дидин кьяляхъ?” Дугъу жаваб туву: “Аллагьу Тааьлайин рякъюъ жигьад”». (Муслим)
2. Гъудган дарапIди гьичра мигъибтан
Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна:
حَافِظُواْ عَلَى الصَّلَوَاتِ والصَّلَوةِ الْوُسْطَى وَقُومُواْ لِلَّهِ قَـانِتِينَ
(мяна): «Вари гъудгнар тамам апIинай, иллагьки кьялану гъудган. Ва Аллагьдин ﷻ улихь хуш`валиинди дугъужвай». (Сура Аль-Бакьара, 238)
Аллагьу Тааьлайи, вари гъудгнар чан вахтниинди ва лайикь вуйиси тамам апIинай, кIура. ДумутIанна гъайри Аллагьу Тааьлайи «кьялан гъудган» хусуси вуйиб дапIна, асас пай аьлимарин гафниинди думу гъудган гьарквандинуб гьисаб шула.
«Сагьигь Муслим» китабдиъ гьамциб гьядис хура:
«Инсандинна ширквалин арайиъ гъудган дарапIрувал а». (Муслим)
Гъудган дарапIрувал варитIан аьхю гунгьарикан ву. Гъудган дарапIру касдиз насигьят тувну ккунду, гъудгнарихъна теклиф дапIну ккунду. Фарз гъудган айиб дар, кIури, инкарвал апIру кас мусурман диндиан удувIчуру. Хъа гъудган дарапIру кас, амма дугъу гъудган инкар апIурдар, дицир кас куфриъ шулдар.
3. Гьярамдиз лигувалихьан ярхла йихьай
Аллагьу Тааьлайи, гьярам вуйибдиз лигувалихьан ярхла йихьай, кIура, гьаз гъапиш думу лигувалиан аьхю гунгьарра арайиз гъюб мумкин ву.
Жарарихьан вуйи гьядисдиъ дупна:
سألتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم عن نظرالفجأة فأمرني أن أصرفَ بصري
«Саб ражари узу Пайгъамбарихьан ﷺ хабарсузди вуйи лигувалин гьякьнаан гьерхза, дугъу узуз лигувалихьан ярхла йихь гъапи». (Муслим)
4. Хизан ккебгъай
Аллагьу Тааьлайи дупна:
(мяна): «Аллагьу Тааьлайи аьламатарикан саб ву Дугъу учвкан учвуз хпар халкь апIувал, гьадрарихъди учвуз сикинвал хьибди ва ичв арайиъ ккунивал хьибди. Дугъриданна, мидиъ гъавриъ шлудариз ачухъ аьламатар а». (сура Ар-Рум, 21)
Гьядисдиъ гьацира дупна: «Эй жигьилар, учвкан шлихьан хпир хуз шулуш, эвлемиш йихьай, дугъриданна, уларин гунгьарихьан уьрхбаъ, аьврат уьбхбаъ думу варитIан ужуб ляхин ву, хъа шлихьан эвлемиш хьуз шулдарш, гъит ушв бисри, дугъриданна, диди шагьват цIиб апIуру». (Имам Аьгьмад)
5. Ляхнихъ йихьай
Гирами Каламдиъ дупна:
(мяна) «Жвумийин гъудган ккудубкIган, жилиин жара йихьай ва Аллагьу Тааьлайин рягьимлувал абгай». (сура Аль-Джума, 10)
Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Инсандиз гакIвлар гьадатIури гъазанмиш апIуб ужу ву, жарарихьан ча кIури хьайизтIан ва, чаз тувуйкIан - тувурдайкIан кIури, ккилигури гъузубтIан». (Бухари, Муслим)
6. Вахт зяяди маадапIан
Гъиямат йигъандин вахтар гъюра, амма инсанар думу йигъахьна гьязур хьувалихъ хъадар, думу йигъкан, дидин гьисаб-суалнакан фикир апIурадар.
Ибн Аьббасди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура:
«Гизаф инсанар кьюб рягьимлувалихъ мягьрумди ву: сагъвалихъ ва азад вахтнахъ». (Имам Аьгьмад, Бухари, Тирмизи, Ибн Мажагь)
7. КIваинди гъибтай. му дюн’я тамаша ву, хъа аьхират гьаргандиз вуйиб, аьхир адруб ву.
Гирами Каламдиъ дупна:
(мяна): «Му дюн’я тамшйир ву, хъа аьхират Аллагьдихьан ﷻ гучIрудариз ужи ву. Учвуз ашкар вуйи гьякьвал рябкъюраданчвуз?» (сура Аль-Анам,32)
Аллагьу Тааьлайи, Чахъди аьхиратдиъ шлу гюрюш кучIал ву, кIуру ксар ужуб дару гьялнаъ шлуваликан дупна. Гъиямат йигъан дурари гъапIу ляхнар ашкар апIруган, инсанари гизаф швумалвалар зигиди, амма фукIара дигиш апIуз хьибдар.
Ибн Уьмари ктибтураки, саб ражари Пайгъамбари ﷺ узу гъюнихъан дидисну гъпи:
كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيْبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيْلٍ
«Гьаму дюн’яйиъ жара йишвариан вуйирси, сефериъ айирси йихь». (Бухари)
Эгер гьаму гирами Каламдиъ, Пайгъамбарин ﷺ суннайиъ айи насигьятарихъди ухьу гъягъюри гъахьиш, ихь аьхират ужуб шул ва жилиинра ухьу лайикьлу инсанарикан шул.
Гьаму 7 насигьят гьаму жилиин али мал-мутмутIан, гъизилтIан заанади ву.
