Пайгъамбари ﷺ швнуб ражари гьяж ва уьмра тамам гъапIну?
Гьяж Ислам диндин мурхьларикан саб ву. Мумкинвал айи гьарсар мусурман касди уьмриъ саб ражарикьан гьяж ва уьмра тамам дапIну ккунду. Хъа шулуш, дурар гизаф ражари тамам апIуб хъанара ужи ву.
Гьяж Ислам дин гъяйизра айиб вуйи. Ибрагьим ва Исмаил пайгъамбрарин вахтарихъанмина ккебгъну, Ислам дин гъяйизкьан, думу тамам апIури гъахьну. Думугандин гьяж гьамус мусумнари апIурайи гьяждихьан фаркьвал айиб вушра, амма гизаф ляхнариъ ухшарвалра ади гъабхьну.
Пайгъамбар ﷺ гьижра апIайизкьан Мекка шагьриъ яшамиш шули гъахьну, гьаддиз чаина пайгъамбарвалин вазифйир илирчайизкьан гагьди думу Ибрагьим пайгъамбарин диндихъди гъягъюри гъахьну, амма думу диндиъ аьрабари чпин терефнаан тIау аьдатарихьан ярхла шули гъахьну.
Имам Аль-КьуртIубийи чан «Аль-Жами‘ъ ли-агькам Аль-Куръан» тафсириъ гьамци дупна:
«Гьяж апIувал аьрабарин арайиъ айи аьдатси гъабхьну. Думу вахтари гьяждин мянайиъ, саб ибадаттIан гъайри, ари-вериш апIувалра ади гъабхьну.
Пайгъамбари ﷺ гьяж фарз вуди илипайизра думу ляхин тамам апIури гъахьну. Кьурайшитар Аль-Маъшар аль-Гьярам кIуру йишвахь дугъужвури гъахьну; дурари, учу гьамушвахь гъузрача, гьаз гъапиш учу Гьярам кIуру йишван агьлийир вуча кIури гъахьну, хъа ихь Пайгъамбар ﷺ Аьрафа дагъдиин дугъужвури гъахьну. Гьаму ва жара дюшюшариъ аьрабари Ибрагьим пайгъамбарин диндиъ тIау цIийи ляхнар ихь Пайгъамбари ﷺ апIури гъахьундар».
Хъа мусурмнариз гьамусяаьтнан къайдайин гьяж гьижрайиинди йирхьудпи йисан фарз гъабхьну. Дидин кьяляхъ Пайгъамбари ﷺ анжагъ саб ражаритIан гьяж гъапIундар – аьхиримжи гьяж (гьяж уль-вадаъ).
Гьаму гьяж апIбиинди Пайгъамбари ﷺ Ислам диндин мурхьул тамам гъапIну ва Ибрагьим пайгъамбарин теклифназ жаваб тувну. Му гьяжтIан гъайри, Пайгъамбари ﷺ сарун жара гьяж гъапIундар.
Имам Ибн Гьяжар Аль-‘Аскьалянийи чан «Фатгь аль-Бари» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Пайгъамбари ﷺ чав гьижра апIайиз швнуб-саб ражари гьяж гъапIну. ДумутIанна гъайри, ﷺ Ислам жилиина гъяйиз улихьна Пайгъамбари, учв Мекка шагьриъ ади, саб гьяжкьан ккададапIубдин йиз саб шак`валра адариз, гьаз гъапиш Ислам гъяйиз кьурайшитари гьар йисан гьяж апIуйи.
Кьурайшитарикан шликIа гьяж дарапIди гъитуйи, эгер думу гьяждин вахтна Меккайиъ ади гъахьундарш, ясана чан аьжузвалиан гъабхьундарш. Эгер гьякьлу рякъхьан ярхла вуйидарира кмиди гьар йисан гьяж апIувал заанди дибиснади гъабхьнуш, Пайгъамбари ﷺ гьяж апIури гъахьундар, кIури фикир апIузкьан шулинхъа?
БицIи гьяж (уьмра)
Пайгъамбари ﷺ гъапIу бицIи гьяжнан (уьмрайин) гьякьнаан кIуруш, бицIи гьяж дугъу юкьуб ражари гъапIну. Аьбдулла ибн Уьмарихьан дуфна:
اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْبَعَ عُمَرٍ: عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ مِنْ قَابِلٍ، وَالثَّالِثَةَ مِنَ الْجِعْرَانَةِ، وَالرَّابِعَةَ الَّتِي مَعَ حَجَّتِهِ
«Пайгъамбари юкьуб уьмра гъапIну. Гьюдайбия йисан гъапIу уьмра, кьазайин уьмра, Жиърандиан вуйи уьмра ва аьхиримжи гьяждихъди сатIиди гъапIу уьмра» (Имам Аьгьмад, 2954; Абу Давуд, 1993; Ибн Мажагь, 3003; Тирмизи, 816).
Анас асгьябдихьан вуйи риваятдиъ дупна:
«Пайгъамбари ﷺ юкьуб уьмра гъапIну, дурарикан аьхиримжи гьяждихъди гъапIу уьмра ктарди, имбудар вари дугъу зуль-кьааьда вазли тамам гъапIну: зуль-кьааьда вазли Гьюдайбияйин кьяляхъ гъапIу уьмра, хъа йисан кьаза уьмра зуль-кьааьда вазли, аль-Жирандиан вуйи уьмра зуль-кьаадайиъ ва гьяждихъди сатIиди гъапIу уьмра» (Бухари, 4148; Муслим, 1253).
Имам Ан-Нававийи чан «Аль-Мингьаж Шаргь Сагьигь Муслим ибн Аль-Гьяжаж» китабдиъ, му гьядисдиз тафсир туври, дибикIна:
«Аьлимари дупнаки, Пайгъамбари ﷺ уьмра зуль-кьааьда вазлиъ гъапIну, фицики думу вахтна гъапIу уьмрайиз заан асасвал а. Гьацира думу ляхниъ джахилияйин вахтарихьан фаркьвал хьувал айи. Ислам дин гъяйиз му вазлиъ уьмра апIуб чIуру гунгьарикан гьисаб апIури гъахьну.
Ва Пайгъамбари ﷺ, зуль-кьааьда вазлиъ уьмра апIувал ужудар ляхнарикан вуйиб улупури, гьаму вазлиъ уьмра тамам гъапIну …».
Натижа гьамциб ву, сабпи Гьюдайбияйин йикьрарнахъан вуйи уьмра гьижрайиинди 6-пи йисан гъабхьну.
Кьюбпи уьмра – кьаза вуйиб – хъа гъюрайи йисан тамам гъапIну.
Шубубпи уьмру – Жирандиан – Пайгъамбари ﷺ думу уьмра гьижрайиинди 8 йисан тамам гъапIну.
Юкьубпи уьмра Пайгъамбари ﷺ гьижрайиинди 10-пи йисан гьяждихъди сабси тамам гъапIну. Гьадму йисан Пайгъамбари ﷺ аьхиримжи гьяж гъапIну.
