ЧIалнаъ халкьдин кьисмат рябкъюру
ЧIалнаъ халкьдин кьисмат рябкъюру
Табасаран чIал ихь табасаран халкьдин миллетвал тяйин апIурайи алат ву. Иберий-Кавказ чIаларин хизандиъ йицIуб чIал айи дестейиъ (табасаран, лезги, агъул, рутул, цIахур, хиналугъ, удин, къриз, будух ва арчиб) лексико-грамматикайин лишнариинди табасаран чIалназ вартIан багахьлудар лезги ва агъул чIалар ву.
Ихь чIал кIул`инди чазтIан хас дару фонетикайинна морфологияйин башкъавалариинди тафавутлу шула. Мицдар лишнарик [жв], [шв], [чв], [ччв], [чIв] дентолабиал сесер, падежарин девлетлу гъурулуш (4 асул ва 42 йишван падежар), ярхи жергейин агглютинация (ччивран кьяляхъ грамматикайин мяна туврайи аффиксар саб-сабдихъди хъитIри гъюб (адаш-гъяр-и-хь-на-си-ра) ваг ь.ж. кахьра. Табасаран чIал гъибла ва кафари – гьаму кьюб диалектдикан ибарат ву, дидиъ гъибла диалектдиин асасламиш дубхьнайи литературайин ва мяишатдиъ гаф-чIал апIру улхбан жюрйир жара шула.
Чав арайиз гъюбаъ ва дидхъанмина артмиш хьпаъ табасаран чIал ихь халкьдин тарихдиъ разуди гъахьи хайлин гьядисйирихъри аьлакьалу ву, гьадму гьисабнаан диалектариз жара хьубра, жара чIалариан гафар гъюбра. Аьлимарин гьисабариинди, гьамусяаьт дюн`яйиъ 6000-ихьна чIалар а, амма дурарикан сабра адар чаз жара чIалариан гафар дахил духьну адруб. Ихь чIалназра аьраб, тюрк, фарси, урус чIалариан хайлин гафар дуфна. Жара чIалариан дуфнайи дицдар гафар варжар йисарин арайиъ ихь чIалнан фонетикайинна грамматикайин вари лишнар кьабул дапIну, тамамвалиинди адаптировать духьна. Дурарикан аьхюну пай гафар табасаранари жара чIалариан дуфнайидарси гьисскьан апIури имдар.
Улихьдин вахтарихъанмина ихь халкьди чан багъри ругар, бабан чIал, инсандин уьмур, яшайишдин шартIар, хъа мурарихъди сабси: дин-ислам, иман, гъибадат ва Аллагьдихьна ккунивал - вартIан мяналуди ва заанди дерккну гъахьну. Дурарин юкIвар ижми имандихъди, гъибадат апIбиинди, Аллагьдихьна ва ватандихьна вуйи ккунивалиинди марцц шули гъахьну. Аллагьди чпиз тувнайи йигъарин гъадри ади, дурар аьхю аьшкьниинди жямяаьтдиз хайир кайи ужувлан ляхнарихъди арцIри гъахьну. Гьарсаб гъулаъ мистар, гъаргъу штун кIулар, тухмарин накьвар ва хусуси аьдатар, рякъяр-ражар ади гъахьну. Ислам дин табасаранариз ялгъуз саб дин вуди гъабхьну ва гьамусра ими. Тарихдин аьлимарин фикрариинди, Ислам табасаранарин арайиъ VII-VIII аьсрариъ рабгъуз хъюгъну. Ислам диндиъ улупнайиганси, дурари гъудгнар апIури, Кьур`ан урхури, аятарин мяна халкьдихьна марцциди рубкьури, жямяаьтдиз хайирлу ляхнар апIури, инсанарин арайиъ сабвал уьбхюри гъахьну. Дурарин рюгьяр аьшкьламиш апIруб - МухIаммад (гъ.с.с.) пайгъамбарин сунна, уьмрин мяна ва чирагъ вуди - Гирами Кьур`ан ва юкIвар мани апIрубра - Аллагьу Тяаьлайиина иман дубхну хъугъувал вуйи. Жвуван халкьдихъанди, дурарин дирбаш вакиларихъанди дамах апIру ужуб тербия ва аькьюл дурари чпин насларизра туври гъахьну.
Тарихи илмарин аьлимари чпин китабариъ улупурайиси*, аьраб чIалниинди вуйи савадлувал Табасарандиъ Х-ХI аьсрариан ккебгъну, рабгъуз хъюгъну. ГъуштIларин гъулаъ Гъурбнан бай Рамазанди чан бикIбариъ ХIV-ХVII аьсрариъ Табасарандиъ гъахьи гьядисйир кудухна.
1331-пи йисан Табасарандиан вуйи Мугьяммад аль-Курихийи аьраб чIалнан словарь кибикIну. Думу вахтари чапдиан адпIру мумкинвалар адайи, китабар, Кьур`ан кидикIури рагъури гъахьну.
Заан Яракк ХVI-пи аьсрин эвелиъ кибикIнайи аьраб чIалнан толковый словарь дибихъна. Ругжарин Кавха Ражабдин хайлин бикIбариъ географияйиан, математикайиан, астрономияйиан, риторикайиан мялуматар тувра.
Зюрдгъярин Рабадандин бай Гьясанди Саадийин «Гюлистан» кIуру поэма тюрк чIалназ илтIибкIну. Хъа дугъан бай Гьяжи-Мугьяммадди 1708-пи йисан математикайиан, географияйиан, астрономияйиан ва жара илмариан хайлин китабар ктикIну. Мурарин китабарин кIажарик ихь халкьдин тарихдиъ сабпи ражари вуди табасаран чIалниинди вуйи бикIбар гъидихъну. Чпин бикIбариъ мурари аьжам ишлетмиш дапIнайи.
Гьяжи-Мугьяммадди чав ктикIу китабариъ гизаф мяналу тарихи гьядисйир, филологияйиан, этнографияйиан ва гьацира ариш-вериш апIрударин рякъярикан хайлин мялуматар ачухъ апIура.
Гьамци табасаранарин арайиъ улихь вахтарихъанмина хайлин аьлимар, савадлувал рабгърудар, мистарин багахь мектебарна медресйир гизаф ади гъахьну. Имбудариканра, Аллагьди амур гъапIиш, жара вахтна ктибтархьа.
Табасаранари жвуван багъри чIалниинди, аьраб, лезги ва азербайжан чIалариинди цIидар китабар гъидикIундар. Гьелбетда, дурари чпин чIалнаъ, улхбаъ ва бикIбариъ думу вахтарин прогресс вуйи жара чIалариан вуйи понятйир, терминар ва аьдати гафарра ишлетмиш апIури гъахьну. Советарин гьюкмин гъуллугъчйири чпин аьгъдрувалиан, тарихназ бакар шлуб аннамиш дарапIувалиан хайлин дицдар китабар, бикIбар цIа кипри, чIяргъюри, терг гъапIну. Дурар, халкьдин арайиъ дин-исламдин аьгъювалар рагъури гъахьи касар, агъзрар вуйи, хъа ухьухьна гъурукьдар анжагъ сакьюдар аьлимар-аьрабистарин ччвурар ва дурарин бикIбар ву, гьадрарра кьанди вуйи заманйириндар. Ухьу дурарин ирс аьхю гьюрматниинди ва дикъатлуди уьбхюри, тамамди ахтармиш дапIну ккунду. Дурари дикIури гъаши китабари, эсерари, исламдиканси, багъри халкьдин тарихнаканра, чIалнаканра аьгъювалар рагъури гъахьнийи, думу вахтари прогресс вуйи, хъа гъи ухьуз аьдати духьнайи цIийи понятйириинди, терминариинди абцIри, табасаран чIал артмиш ва цIалцIам апIбаъра дурарин бикIбарин эгьемият аьхюб вуди гъабхьну.
Зиихъ дибикIнайибдиан ачухъ шулайиганси, асул табасаран гафарихъди сатIиди ихь чIалнан лексикайин фонд арайиз хуз жара чIалариан дуфнайи гафарира саб тяйин вуйи роль уйнамиш апIура. Эдат вуди, мяишат, илим, чапхунчивалар ва гь.ж. улихь хьайи, кьадар жигьатнаанра гизаф айи халкьари, улихь вахтарира, гьамусра, дурартIан цIиб айи халкьарин чIалназ ва медениятдиз тясир тувра. Гьамци жара диб ккайи, жара культурайин халкьарихьан ухьуз мялум шулайи цIийи мутмйир-шейарихъди, понятйирихъди дурар улупурайи гафарра гъюра. Халкьарин жюрбежюр аьлакьйир ва цифровой технологйириъ улхбан коммуникация лап гъати духьнайи гъидин заманайиъ му процесс ачухъди рябкъюра.
Мициб аьгьвалатнаъ багъри чIал уьбхбаъ ва думу артмиш хьубаъ ихтиятвал апIуб лазим ву. Саб терефнаан, жара чIалнаан гъюрайи гьарсаб гафну асул табасаран лексикайин удельный гъагъ пучIу апIури, чIал зяиф хьубаз ял апIура. Тмуну терефнаан, гъидин аьхю гьяракатниинди цIийи мутмйир-шей`ар арайиз гъюрайи заманайиъ дурар улупурайи гафар жара чIалариан гъададагъди гъитузра шуладар. Илим ва технологйир жигьатнаан ихь халкь улихь ва кIакIнаъ айиш, гьадму цIийи гафар ихь бабан чIалнан дакьатариинди арайиз гъюйи ва, цIийи изобретенйирихъди сабси, дурарин ччвурар вуйи ихь гафарра жара чIалариз экспортировать шуйи.
Мициб аьгьвалатнаъ бабан чIал аьхю тясирнакк ккадрабхъди уьбхбан бадали, сабпи нубатнаан дапIну ккуниб, зурба мяна айиб, йиз фикриан, гьадму вуки, ихь халкьдин тарихи хусусивалар (мяишат, аьдатар, меденият…), ихь табасаран халкьдин миллетвалин фагьум аьмалназ дубхнайи чIал, жюрбежюр понятйир, терминар ва аьдати вари гафар ухьхьан ихь гъюрайи насларихьна тамамвалиинди рукьуз удукьури духьну ккунду. Мушваъ ихь чIалнаъ тамамди адаптировать духьнайи ва ихь асул табасаран гафарихьан тафавутлу апIузкьан даршулайи саб хайлин улихьдин заимствованйири чIал уьбхбаз кюмектIан апIурадар. Хъа эгер ухьлан асиллу дару заманайин дигиш`валарин тясирнаккди чIал объективно зяиф шулайивалихъди сабси, ухьу ихь чIалнан ревизия апIури, чIалнан литературайин къайдйирик ктукьури, сарун ихьдарси аннамиш апIурайи заимствованйир ихь хилариинди чIалнаан гатIахьури гъахьиш - миди гьацира ЗЯИФ шулайи чIал ЗЯЙИФТIАН апIидар!
Мидихъди сабси дупну ккундуки, эгер диалектдиъ, говорариъкьан, асул табасаран гаф ади, хъа литературайин чIалнаъ заимствование ишлетмиш апIуб къайда дубхьнаш, чарасуз вуди художественный эсерариъра, публицистикайиъра, ихь улхбаъра, за ккюбхну, дицдар асул табасаран гафар ишлетмиш апIуб литературайин къайда дубхьну ккунду.
Советарин гьюкум гъабхьихъанмина, табасаран чIалнан вазифйир эвелиан артухъ духьну (мектебариъ дарсар, художествойин эсерар, радио- ва телепередачйир, театр), хъа аьхиримжи 20-30 йисандин арайиъ кьюб чIал либхуб (двуязычие – бабан ва урус), харижи уьлкйирин медениятдихьна зигуб, глобализация ва гь.ж. себеб вуди, ихь халкьдин фагьумра, менталитетра, дидихъди сабси багъри чIалра чIур апIру лап аьхю тясирнакк ккабхъна. Мициб аьгьвалатнаъ, эгер жвуван багъри халкь, бабан чIал уьбхюри гъибтну ккундуш, варихалкьдин милли рюгь, уягъ`вал, жвуван миллетвал бадали вуйи аннамиш`вал заан дережайиз адапIуб чарасуз вуди дугъубжвна. Мушваъ интеллигенцияйиси, гьаму ляхниз кюмек шлу ужудар шартIар яратмиш дапIну ккуни ва апIуз удукьру гьюкмин гъуллугъчйири хъана аьхю роль уйнамиш дапIну ккунду.
Аьхиримжи вахтари ихь халкьдин жигьиларинна интеллигенцияйин арайиъ миллетвалин аннамиш`вал уягъ хьуз хъюгънайибдиин умудлу вухьа. 2018-пи йисан РАН-дин ДНЦ-йин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин иштиракниинди Табасаран райадминистрацияйи ва «Ас-алам» газатди Хючна гъулаъ тешкил гъапIу чIалназна медениятдиз бахш вуйи серенжем, меркездиъ кIули гъубшу табасаран чIалнан Тотальный диктант, гьарйисан гъахурайи мавлидаринна ифтарарин мажлисар, аьхю хъуркьувалариинди кIули гъягъюрайи Табасаран театрин спектаклйир, шаду мяракйир, дугъриданна, ихь халкьди аьхю машкврарси кьабул апIура.
Цци сад йисандин арайиъ табасаранарин региональный культурный автономия ва «Табасаранар» кIуру чIал уьбхюз ва артмиш апIуз вуйи фонд ляхник кипна, 12-пи сентябриъ табасаранарин тарихдиъ сабпи ражну вуди бабан чIалназ, тарихдиз ва медениятдиз бахш дапIнайи юкьуд агъзурихьна инсанар иштирак гъахьи варихалкьдин форум кIули гъубшну, Хючна гъулаъ ихь халкьдин кьисматнахъди аьлакьалу гьядисйирикан вуйи шадлугънан майдан ва научно-практический конференция гъабхьну, 13-пи ноябриъ ихь меркездиъ табасаранарин этнографияйин диктант кIули гъубшну.
Гьамусяаьт ихь районарин, шагьрарин кIули айидариз, тазади кадагънайи халкьдин вакилариз – Дагъустандин Халкьдин Собраниейин депутатариз, ихь республикайин аьлимариз, диндинна жямяаьтлугъ тешкилатарин регьбрариз, уьмрин дигиш`валарин кIакIнаъ айи жигьилариз багъри халкьдин кьисматнак, улихь дийигънайи месэлйир гьял апIбак жвуван мяналу пай кивру мумкинвалар гизаф а. Му ляхниз гьюкуматдин терефнаан законодательный бинара, дакьатарра ишлетмиш апIуз мумкинвалар тувра. Ляхин алиб гьарури, жвуван буржйир ва айи мумкинвалар, жавабдарвал гьисс апIури, намусниинди, ляхнин кIул аьгъяди ишлетмиш апIуб ва жвуван багъри юрдарихьна, багъри халкьдихьна ва бабан чIалнахьна вуйи ккунивал гьисс апIури хьуб ву.
Ш.З. ДАШДЕМИРОВ
РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ
