Сацlибди дустваликан
Сацlибди дустваликан
Дегьзаманйирихъанмина дустваликан риваятариъ ужудар, хайирлу теклифар диву инсанар гизаф духьна. Дугъриданна, инсандиз ужуб яшайиш бадали дуствал аьхю далил ву. Ялгъузвалиъ инсандиз генг уьмур бихъруб дар, я герекра дар.
Мясляаьтнан, дуствалин кьувват зурбаб ву: саб фукlара дапlну ккуни, гъагъи ляхин гъабхьиш, жвуван кьюб хлихьна дуствали швнуб-саб бажаругълу хилар сатlи апlуру. Кlул адабгъуз даршули, гьял дапlну ккуни саб месэла гъабхьиш, душв’ина дуствали швнуб жюрейиинди кlул адабгъуз шлу инсанар сатlи апlиди.
Дугъри юкlв айи, ужур дин-гъардаш, яр-дуст хъади хьувал инсандиз аьхю бахт ва девлет ву. Мугьяммад пайгъамбарин гьядисдиин асасламиш духьну, сари-сариина дюаь аманат апlури шулухьа. Дугъриданна, жвуву жвув бадали апlури шлу хайирлу дюаьтlан, гъайри касди уву бадали гъапlу дюаь Аллагьу Тааьлайихьна гирамиди рубкьур - гьядиснан теклиф ва мянара гьадму ву. Гьаму гьякьикьатдихьна ихтиятди, марцциди гьачlарккувал лазим шулу. Мелзниинди хайирлувалин дюаь загьир апlури, дин-гъардшихьна вая яр-дустрахьна гюрюшмиш хьувал афсал дар. Гьаз гъапиш дюаьйин макьсад Аллагьу Тааьлайихьна ялвармиш хьувал ву. Гьамциб марцци ният жвув уччвуйи, ужуйи улупбан, думу кас рази ктаъбан риявалин кацабху, сюгьрин гьяракатар кlваъ ахьри гъибикьу кьалуб шулу. Гьелбетки, жвуван сюгьбатчи рази апlувал нукьсан ляхин дар, хъа асас вуйиб Аллагьдихьна ﷻ кlул’инди марцциди, дюзди гьачlаккувал ву. Дюаь чан йишв’ина (Аллагьдихьна) рубкьувализ чиркинваларихьан юкlв марцциди ккунду.
Инсандин кlван ният ашкар даруб, илибкуб ву, аьян вуйирра, анжагъ сар Аллагь ﷻ, хъа мелз сюгьрин яракь ву. Му кьюбиб гьендемарин гьяракатар анжагъ иман камил вуйи, гъудубкьу къанажагъ айи ксаринтlанна ттархьну саб даршул. Мелзниин саб, кlваъ жараб – му чирк ву.
Гьар фуну касди Аллагь ﷻ бадали чан дин-гъардаш, яр-дуст чан бедендихъди барабарвал ади ккун дапlну, деврин хайир-шейир, кlван дерди-гьял саб апlури гъашиш, думу дюн’я ва Аьхират бадали яракар шлу марцци хазина ву.
Гьамцдар хайирлу рякъяр-ражар учуз ачмиш апlин, Яв Рягьматдихьна вуйи гьязурлугваларра учуз кьисмат апlин, я Заль Жалали валь-Икрам!
Мугьяммад пайгъамбари чан вяаьз-насигьятариъ кми-кмиди асгьябарин улихь дустваликан теклифар диври гъахьну.
Сар асгьябди гьерхру:
- Я Расулаллагь! Ужур дуст бадали жвуву фу дапlну ккунду?
- Жвуван ужур дустраз варитlанна багьалу шейъ багъиш дапlну ккунду.
- Я Расуллаллагь! Хъа гьадму варитlанна багьалу шейъ фу ву?
- Жвуван юкlв.
- Я Расулаллагь! Думу фици багъиш апlиди?
- Жвуван гьадму дуст бадали юкlв убгувалиинди, дугъан ужуб йигъ’ин шад, харжи йигъ’ин пашман хьувалиинди тамам хьибди.
Дуствалин асул-бина, инсанарин чпин табии хасиятар, уьмриъ яшайишдихьна вуйи кlван ниятар багахь хьувалиинди чиб-чпихьна зигувал, карсувал ву. Хасиятарин фаркьлувал гъабшишра, саб вуйи ниятари гъудубкьу дуствалин аьлакьйир хайирназ вушра, писвализ вуйидар вушра, ярхи уьмрин вуйидарра хьиди. Амма хатlалу, чиркин ниятар себеб вуди яратмиш гъахьи дуствалин аьлакьйир дурумлувалихъди дюз дяргъру шартlарра гизаф а: гьар фици вушра, эвел-аьхир бязи инсанариз чпихьан гъахьи чиркинваларин гъавриъ хьувал а, хъа тахсир чан гардандиъ бисувал инсандиз гъагъиди алабхъру ляхин ву, натижайиъ инсанди чан тахсир сар шлиин-вуш илипури шулу. Яни, йиз илкl гьитlибкlур, узу гьаму чиркин рякъюз хъчlюхюр фулани кас гъахьну, дупну, сифтейин чан вафалу дустракан, аьхирки, душман апlру дюшюшарра алахьуру.
Инсандин чан кар-кеспийихъди, гъуллугънахъди, девлетнахъди ва яшайишдин жюрбежюр жара шартlарихъди аьлакьалу вуди, игьтияж’вализ вуйи дуствалин аьлакьйир дурумлу хьузра, бицlи уьмрин кюкйирси, дишлади дургузра мумкин ву.
Дуствалин ери-бина адарди, ккабхъу тереф йивури, кьюб маш гъяйи инсанарра а. Иллагьки дицистар ксар гизаф хатlалу ву:
- Гъайри кас увухьна масу туври духнайи жвиву уву гьатмунурихьнара гьациб ниятниинди гъахиди, ихтият йихь.
- Шли увуз шитвалиинди мелз йивури гафар апlураш, дугъан кlваъ увузди вуйи ужувлан ният айиб дар. Кlваинди гъибт: пеъ бисуз ккайир дидихъ хъергурдар, удар ккабхьри бисуру.
- Чан уьмриин наразиди шикаятвал апlурайи кас думу чан нефснан лукl ву, дугъан кlваъ кьискьисвал а, думу кас яв жибдиз ккилигури айир ву…
- Фуж чан гъуншйириин разиди дарш, думу учв ужур кас дар.
Дуст кас анжагъ жвувахъди ялхъвнар апlури, ипlури-убхъури, кеф-кефият зигуз ккунди ваъ, хъа жвув алдакиш, хил дибисну за апlрурра вуди ккунду.
Риваят. Сар кас чан дустрахьна, игьтияж’вализ чаз сацlиб кюмек ккун апlин кlури, гъюру. Му касдира чан дустран хлиъ саб кьадар пул ивну, думу разира дапlну, рякъ’ин апlуру ва учв, чан кlулра ибхну, гъагъи фикрарикк ккахъну деъру. Хпири мугъаз кlуру: «Уву яв хилариинди адабгъну, пул тувну, хъа гьамус гьаз швумал духьнава?» Му касди жаваб тувру: «Узу му касдин игьтияж гьубкlуз пул тувбиин гьяйифнаан пашманвал зигурайир дарза. Эгер узу му касдихъди халис инсанвалиинди дуствалиъ уьмур гьапlрайир вуйиш, гьамкьан гагьдиз мугъан читинваларикан узуз гьаз аьгъдарди гъубздийихъа? Жвуван вафалу мицир дуст - читинвалиъ, хъа узусана генгвалиъ ярамиш даршул…»
Гьарсаб жан али шейъназ улар жутди тувна. Му Аллагьдин ﷻ гьикмат фу вуш, аьгъю дубхьну ккун шулу: сабуну улиз жара, гьатмуну улиз жара назарлувал айиб дар. Кьюбиб уларра саб нукьтlайиина лигувал тябии ляхин ву. Дустарин юкlварра яшайишдиъ гьамци сафди, саб ниятнаъ, дугъри макьсаднаъ даршиш, дидин мянара адар.
Ухьу мушваъ дустваликан жутди кьюр улупурушра, ихь фикриъ швнур-сар айивал гьисс дапlну ккунду. Гъаллу даршиш, текди вуйи кьабликан гьарра даршул. Ухьуз гьарсариз ужудар дустар агъзурра цlиб ву, хъа инсанвалихьан ярхла вуйир гьеле сарра герек дар…
Жвув’ина саб дерди-бала улубкьу арайиъ дустарин юкlвар ачухъ шулу.
Аьяндрари кlури шулу: «Дуствал бадали нукьсанар ктру инсан агури гъашиш, дуствалин мярифатнахъ мягьрумди гъуздива». Чарасуз вуйи лишнарикан сакьюдар далилар кlваин дапlну ккунду:
- Фужкlара адру йишваъ, яв улихь увук кайи нукьсан ачмиш апlрур медеетан, думу хайирлу кас ву. Думу яв тlагъма улупру гюзгю ву.
- Кlул’инди увухъди яв дерди-гьялиъ учlвну, чан терефнаан увуз ужуб мясляаьт дебккру кас яв устад ву, дугъан канчl медеебтан, фицики увухъди женг гъабхуз шлу бажаругълу дуст инсанвал кайир гъахьиш, гъафиларин жергейиъ ахъидарва.
- Фукlара саб цlийи ляхин яратмиш апlру йишв’ин яв ният фу вуш абгури, чан теклифариз сабур айир – думу кьюр кlуру яв кlван дуст ву.
- Дюн’я ва Аьхират бадали дин Исламдин кlалбиъ ахънайир ва ахърайир – думу яв дин-гъардаш ву, мягьшар йигъан даягъра хьидивуз.
Риваят. Гьямд ибшри Аллагьдин ﷻ Сарвализ! Жвуван багъри гъул’ан Дербент шагьриз кюч хьувал кьисмат гъабхьунзуз. Уз’ина кlул зигуз дуфну ккунидарра кьабул апlуз хъюгъза, амма сар касди узу сабурсузвалиинди чаз ккилигури деркку. Аьхирки, саб ярамчугъ далилра хъчlюбхюри дуфну хъуркьру ва кlуру: «Бигъишламиш апlин, Заки, уву хизан-кюлфетра хъади тазади дуфну имива, жаражвуван хуларикк яшамиш шули яв хал-йишв ккудубкIну адара, увухьна саб артухъ лик ярхи апlувал гъулайсуз ляхин ву. Му гирами касдиз, жвуван разивал улупбахъди сабси, гъапнийза: «Уву ипlуз-убхъуз гъюрайир вуш, мушваъ ужудар ресторанар а, гьадина гъарах, рягьятвализ гъюрайир вуш, ужудар гостиницйир а, хъа уз’ина кlул зигбан макьсад кlваъ ади вуш, узу яшамиш шулайи йишв гьадрартlанна мяналу апlин»…
Дуствал палдум дар гъюнарихъ хъипрайи,
Мани вахтна игьтияжнаъ гъудрубзру.
Дуствал мургул ву, кьалар саф духьнайи,
Кьадар-кьисмат, сир-мясляаьт гьял апlру.
