Гьядис гьякьлуб вуш, ари гьадму йиз мазгьаб ву
Мазгьабар дерккру вахтари, гьядисарикан фундар гьякьлудар вуш, фундарсана зяифдар ва инсанари ктагъдар вуш, аьгъяди гъабхьундар – магьа саспидари гьамци кlури шулу.
Гъи интернет айивалиан, мусурмнарин арайиъ фукьан манзил ашра, саб гъулаъ айиганси гаф-чlал апlуз шулу. Гьаддиз чиб-чпин арайиъ гизаф суаларра ахтармиш апlуз шулу.
Эгер мазгьабди гьядисдиз манигъвал апlураш, ухьу мазгьабдихъди фици гъягъиди?
Улихь вахтари мазгьабдихъди гъягърударихьан, учву гьаму фулани ляхин гьаз апlурадарчва, кlури гьерхиган, думу гьядис учухьна гъурубкьундар, ясана дидин гьякьлувал гъафундар, кlури жаваб тувуйи.
Хъа гъи магьа вари гьякьлу гьядисар ачухъди ву, зяиф ва инсанари ктагъу гьядисарин гьякьнаанра вари ачухъди ву. Мазгьабарин имамари кlури гъахьну: «Гьядис гьякьлуб вуш - ари гьадму ву йиз мазгьаб». Мазгьабдихъди гъягъюри гъахьнийин, дарш гьядисдихъди?
Гъачай му суалназ жаваб тувхьа
Мазгьабарин имамар мугьяддисар (гьядисарин устадар) вуди гъахьну, дурар ижтигьад адабгъру дережайиз гъафидар ву. Ижтигьад гъапиган, гирами Каламдиан ва гьядисариан чан аьгъювалариинди къанун адабгъуз удукьбаз кIуру.
Дураринна Пайгъамбарин ﷺ арайиъ гизаф вахт гъубшундар. Гьаци вуйиган, дурариз гьякьлу гьядисарна ктагъу вая зяиф гьядисар жара апlуз аьгъдар, пуз фици шулу? Дицдар гафар апlрудари имамариз фукlа аьгъдар кlурашул, ва думу гафар апlрударра илимдихьан лап ярхла айидар вуди шулу.
Имам Шафиийиз гьядисарин сборник а - «Муснад», имам Маликдиз - «Аль-Муватта», имам Аьгьмаддиз - «Муснад» ва имам Абу Ханифайизра чан «Муснад» а.
Гьич сар аьлим касдира мазгьабарин имамариз гьякьлу гьядисар аьгъдар кlури гъахьундар. Мазгьабарин имамар табиинар - Пайгъамбарин асгьябарин кьяляхъ вуйидар - вуди гъахьну. Дурари му дин лап дикъатниинди дериндиан ахтармиш дапlну, усуль аль фикьгь ачмиш гъапlну. Гьядисар аьгъдарш, дурари му илим фици ачмиш гъапlну?
Гьамус гьеле фикир апlархьа, дугъриданна, белки саспи гьядисар мазгьабарин имамарихьна гъурукьундаршул? Хъа дурарин кьяляхъра гьацдар мужтагьид аьлимар гъахьну аьхи. Гьаддиз думу аьлимари гьаму мазгьабдиъ айи саспи месэлйир хъанара гужал апlури гъахьну. Мисалназ, Шафии мазгьабдиъ имам Навави гьацир кас гъахьну, Ибн Кьуддама - Гьямбали мазгьабдиъ, ва имбу мазгьабариъра гьаци гъахьну.
«Гьядис гьякьлуб вуш, ари гьадму йиз мазгьаб ву» - му гафар гьаруриз вуйидар дар. Думу гафар ижтигьад дережайиз дурубкьнайи имамдиз ву, гирами Каламдиан ва Суннайиан гьюкум адабгъуз шлу касдиз ву.
Му гафар аьдати мусурман касдиз вуйидар дар, дицир кас мазгьабдихъди душну ккунду.
Мугьяммад Амин аль-Курдийи «Танвир аль-кулюб» китабдиъ дибикlна:
«Имам Шафиийи гъапну: “Эгер гьядис гьякьлуб вуш, думу йиз мазгьаб ву, хъа йиз гафар (гьядисдиз гъаршу вуш) цалкан йивай».
Му гафарин мяна гьадму вуки: эгер учву саб фунубкIа гьюкмин шаквалиъ ади, узу дидиз якьин жаваб тувундарш, хъа учвухьна дидин гьякьнаан гьякьлу гьядис дуфнаш, гьадму гьядис бисай.
Эгер ухьуз думу имамарин рякъ гьякь вуйивализ лигну ккундуш, ухьу му умматдин адлу аьлимаризра дилигну ккунду. Дурар вари сабунуб дарш сабуну мазгьабдихъди гъягъюри гъахьну.
Шафиитарикан, мисалназ:
— аль-Музани, аль-Бувайти ва имам Шафиийин жара тялимар,
— Ибн Касир — тафсирин ва тарихдин китабарин автор,
— Ибн Гьяжар аль-Аскьаляни,
— аль-Байгьакъи — «Сунан аль-Байгьакъи» гьядисарин сборникдин автор,
— ар-Рафи‘и,
— аль-‘Изз ибн ‘Абд ас-Салям,
— Закария аль-Ансари.
Малики мазгьабдиан:
— имам аль-Кьуртуби (гирами Каламдин тавсир гъибикlу автор),
— Ибн ‘Абд аль-Барр (мугьяддис),
— Сахнун ибн Са‘ид («аль-Мудавваны» гъибикlур),
— Ибн Аби Зайд аль-Кайравани («ар-Рисаля» китабдин автор),
— Кадий ‘Ийяд.
Гьянбали мазгьабдиан:
— Ибн Кудама,
— Ибн аль-Джаузи,
— имам ‘Абд аль-Кьадир аль-Джиляни,
— Ибн Раджаб,
— Ибн Муфлих.
Гьянафи мазгьабдиан:
— Абу Юсуф аль-Кьади,
— имам ат-Тахави («аль-‘Акыда ат-Тахавийя» китабдин автор),
— Абу Бакр аль-Джассас, Абу аль-Ляйс ас-Самаркьанди,
— Абу аль-Баракат Хафиз ад-Дин ан-Насафи,
— Абу аль-Хасан аль-Кудури,
— Акмаль ад-Дин аль-Бабарти,
— Ибн ‘Абидин.
Гьаму гьюлси зурба ва дерин илимдихъди арцlнайи аьлимар гъийин саспи гафар апlрудартlан цlибди аьгъювалар айидар вуйкlан?!
Ихь вахтна му мазгьабарин имамар ярхла дапlну узу анжагъ гирами Каламдиан ва гьядисдиан гъадабгъураза кlуру ксар аьхю гъалатlнаъ хьуз мумкин ву. Гьаз гъапиш дурарин илимдин дережа думукьан заан гьялнаъ адар. Инсанаринна фикир шул, думу ксар фукьан аьгъюдар вуш кlури. Амма дици дар!
Гьаддиз ухьу гьаму мазгьабарихъди душну ккунду. Думу мазгьабар сар шли-вуш кадагънайидар дар, дурар Гирами Каламдиан ва суннайиан гъюрайидар ву.
Гъийин девриъ му ляхниз ихь жигьиларира фикир тувну ккунду. Амма, гьяйифки, чпиз фукlара аьгъюб адаршра, саспидар тмундарик тахсрар кирчбахъ шулу.
Гъит Аллагьу Тааьлайи ухьуз гьякьвал улупри ва ухьу чlурубдихьан ярхла апlри! Амин!
