Абйирин ирс ва Аллагьдин аманат

Гизаф миллетар ва чIалар ади хьуб Аллагьу Тааьлайи инсандиз халкь дапIнайи ниъматарикан саб ву. Фицики Гирами Кьур`андиъ дупна (мяна): «Эй инсанар! Учу, дугъриданна, халкь дапIнача учву жилирикан ва хпирикан - халкьарна миллетар вуди, садари тмундар аьгъю апIбан бадали. Хъа Аллагьдин улихь учвкан вартIан лайикьлу вуйир варитIан Аллагьдихьан гучI айир ву. Дугъриданна, Аллагь Вариаьгъюр ву» (сура «Аль-Хужурат», 13 аят).

Мялум вуйиси, жил`ин али вари инсаниятдин эвелиан вуйи ата-бабйир Адам ва Гьава ву. Мидкан зиихъ дубхнайи аятдин сабпи пайнаъ дупна «…халкь дапIнача жилирикан ва хпирикан…» Аятдиъ гьацира вари инсанарин барабарваликан, сар тмунуртIан артухъ даруваликан шагьидвал апIура ва джахилияйин девриз хас вуйи миллетвалин заанвал - национализм – гъадагъа дапIнайиб улупура.

Хъасин Аллагьу Тааьлайи, ухьу вари халкьарна миллетар вуди халкь дапIнайидар ву, кIури дупна. Инсанарна халкьар ихь жилиин жа-жара йишвариин ерлемиш шлудар вуди, жа-жара чIалариинди улхрудар вуди ва жа-жара культура айидар вуди халкь дапIна.

Ихь Мугьяммад пайгъамбарира чан аьхиримжи гьяж апIурайиган, Кьур`андиан аят дубхну, инсанарин я миллет, ясана социальный аьгьвалар жигьатнаан тафавурлувар адруб, Аллагьдин улихь вари саб вуйиб субут гъапIну. Ата-бабйир садар вуйибра аьгъяди, Гирами Каламдиъра садар тмундартIан заан даруваликанна дупнади, миллетдин заанвалихьна – национализмихьна зигувал – му гьякьикьат аьгъдрувалин ва авамвалин лишан ву.

Мидихъди сабси кIваин апIуз ккундузузки, чIал ва милли культура ухьуз ихь ата-бабйирихьан, ихь адашихьанна дадайихьан дурубкьнайи ирс ву. Хъа Аллагьу Тааьлайи ухьуз ихь абйир-бабариз вафалу хьуб, исламдиз аькси дару дурарин ужудар ляхнарихьна гьюрматниинди илтIикIуб ва абйирин ирс уьбхюб амур апIура (мяна): «Ва дурарин кьюбредарин улихь яв мютIюгъвалин хлинццар ирх» (Кьур`ан, сура «Аль-Исра», 24 аят).

Гьаддиз жвуван диндихъди сабси – му ухьуз фарз вуйи ляхин ву, жвуван миллетвалин хусусивалар, багъри чIал, культура ва самоидентичность уьбхюб кIул`инди са-сарин месэла дар, му дугъриданна Аллагьди ухь`ина аманат дапIнайиб уьбхбак мисал ву, му Аллагьдиз ккуни ляхнарикан гьисаб ву.

Хъа гьяйифки, улихьна вуйи макьалйириъ дупнайиганси, милли чIалариина, кульрурайиина, миллетвалин хусусивалариина гъирагъдилан вуйи тясир гъийин глобализацияйин ва урбанизацияйин заманайиъ гизаф гъати шула ва мидин натижайиъ жвуван абйир-бабарин ирс уьбхбахьна вуйи чалишмиш`валра зяиф шула. Гьацира гъапнийихьа, вари халкьдин мициб гьялнан гъаври ахъувал, аьгьвалатнан аннамиш`вал дархьиш, багъри чIалназ ва халкьдин культурайиз чIуру тясир кам апIру ляхнар-серенжемар гъахури дархьиш, чIал уьбхбан месэла гизаф гъагъиди алабхъиди.

Ихь халкьдин вари вакилар гъаври ахъру, саб вуйи литературайин милли чIал яратмиш дапIну, думу хулаъра, жямяаьтдин арайиъра, прессайиъра, мектебариъра - ихь гьаригъандин уьмриъ ва ляхнариъ шлукьан гизаф гьяракатнак кипували бабан чIал ихь веледарихьна тувбан ва гъюзимбу насларихьна рубкьбан шартIарикан сабпиб ва асасуб ву.

Му месэлайиз даягъ хьубан ният ади, гъубшу нумрайихъамина хъюгънайи «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч» тувуб давам апIурахьа. Гъит гьарсариз му литературайин къайдйир уьрхюри, багъри чIал дубгъуз, эзбер апIуз, улхбаъра, бикIбаъра шлукьан гизаф либхуз Аллагь кюмек ишри!

«Табасаран ЧIалнан Орфографияйин Къайдйирин Гъварч»

(Эвел ккудубшу нумрайиъ)

1. Табасаран литературайин чIалнан грамматикайин бинайин гьякьнаан

• 12. Табасаран литературайин чIалнан бина вуди нитIрихъарин нугьат кьабул дапIна. Гьаци вуйиган, литературайин чIалнан фонетика, грамматика ва гьацира словарин асул материал (лексика) тяйин апIруган, нитIрихъарин нугъатниин биналамиш духьна. Амма литературайин чIалнаъ, мидихъди сабcи, имбу нугъатарин девлетлуваликанра, асас вуди дурарин лексикайикан, мянфяаьт кадабгъна.
• 13. НитIрихъарин нугъатнаъ чI, ж сесериинди кIуру бязи гафар (ач1ин, думучIан, илчIикуб, жяхин, гъижиза ва гь. ж.), этег нугъаткаъ кIуруси, д, тI сесериинди дикIуб кьабул дапIна (атIин, думутIан, илт1ик1уб, дяхин, гъидиза ва гь. ж.).
• 14. Бязи гъулариъ къ-йиинди, бязидариъ гъ-йиинди кIуру ихь чIалнан ва гьацира жара чIалариан гъафи гафар гизафси гъ-йиинди, хъа бязидар кь-инди дикIуру: гъуллугъ, гъирмаж, гъаз, гъалин, гъазанж, гъунши, гъизгъин, гъузгъун, гъаравул, гъуллугъ, гъи, гъвал, гъюр, гъваркъв, гъул, гъюбжуб, гъябхъюб; яракь, къувват, кьимат, къисмат ва гь. ж.

Къайд. Гьаму гафарик чиб вари нугъатариъ къ-йиинди кIуру саб жерге гафар кахьрадар: къайд, къяркъяр, башкъа, къарар, къабпи, къакъра, къянч, къугъ, якъ ва гь. ж.

• 15. Бязи гъулариъ а-инди, бязидариъ аь-инди куру гафар аь (я-йиинди дикIуб лазим ву: аьхъ, аьзаб, аьзият, сяргьят, сяаьт, мянфяаьт, мясляаьт, аьхир, аьжуз, аьламат ва гь. ж.

Бязи гъулариъ аьхириъ -эт (-ет) ади, хъа тмундариъ -ат (-ят) ади кIуру гафар, чпин ччивраъ ва ккуру уь сес айи сакьюдар гафар ктарди (гюзет, зегъмет ва гь. ж.), миди вуйидар вари -ат-диинди дикIуру: гьяракат, гьюкумат, мюгьюббат, гьюрмат, жигьат, гьюжат ва гъ. ж.

• 16. Асулиан ихь чIалнандар вуйи, гьацира жара чIалариан гъафи кьюб жюрейиинди — и-йиинди ва э-йиинди кIуру гафар гизафси и гьярфниинди дидикIну ккунду: йиц, иб, кьил, фила, кIинт1, ирчуб, жигьил, йимиш ва гь. ж.

Iii. Чiалнан Паярин Орфография

Существительнйирин падежарин аьхирар дюзди дикIуб

• 17. Табасаран чIалнан существительнйирин падежарин аьхирар дюзди дикIубан бадали, дурарин актив падеждин аьхирар дикIбан къайда аьгъю дубхьну ккунду.

Ялгъуз кьадарнаъ существительнйирин актив падеж, гафнаъ айи слогарин кьадарназ, аьхириъ айи сеснан хасиятназ ва гьацира гафнан чан мянайиз лигну, ччвур падеждихъ -и, -у, -ю (-уъ), -ди, -йи, -ли, -ни, -ри, -лу, -ну, -ру аьхирар хъаъбиинди арайиз | гъюру: ул — у ли, баб — бабу, мюрх — мюрхю, риб — рибди, дада — дадайи, пеъ — пеъли, ушв — ушвни, лик — ликри, гаф — гафну, микI — микIлу, битI— битIру ва гь. ж.

Къайд. Актив падеж арайиз гъюбаъ суффиксар хътру ччив гафариъ тамамвалиинди саб тяйин вуйи къайда дархьбаз лигну, орфографияйин словариъ ччвур падеждин формайиъ айи гизаф гафарихъди актив падеждин аьхирарра улупура.

• 18. Актив падеж -ру, -лу, -ну аьхирарин кюмекниинди арайиз гъюру вари гафариъ ва гьацира -у аьхирин кюмекниинди арайиз гъюру гафарин аьхюну пайнаъ (му орфографияйин словариъ къайд дапIна) аьхириъ айи у тевбан падеждилан хъюгьну а-йиз, хъа йишван падежарикан "зиин" улупру падеждиъ и-йиз илтIибкIуру: машну — машнан, машназ, машнаъ, машниин; гафну — гафнан, гафназ, гафнаъ, гафниин ва гь. ж.
• 19. Йишван сикинвалин падежарикан "улигь" ва "багахь" улупру гь ва хь аьхирар хъаъбиинди арайиз гъюрайи кьюбиб формара саб падеж гьисаб шулу ва, гьаму аьхирарикан фунуб гъибикIишра, гъалат гьисаб апIурдар: хуларин улихь йиц дийибгъна— хуларин улигь йиц дийибгъна; дугъахь китаб хьа - дугъагь китаб гьа ва гь. ж.
• 20. Йишван сикинвалин ва гьудучвбан падежарикан "кьялягъ, арайиъ" улупру -гъ аьхир хьапIбиинди арайиз гъюрайи падежариъ гъ-йин улихь гьабхъу вая дидин кьяляхъ хъабхъу а сес аъ сесназ илтибкIуру ва, гьаци вуйиган, гъ-йин улихь ва кьяляхъ я бикIуру: машнягъ — машнягъян, гафнягъ — гафнягъян ва гь. ж.
• 21. Йишван сикинвалин падежарикан "зиин" улупру падеждин аьхириъ -ил бикIурдар, хъа -ин бикIуру, амма гьудучвбан падеждин -н гьарган л-из илтIибкуру: бархлиин — бархлилан, марфкиин — марфкилан ва гь. ж.
• 22. Йишван сикинвалин падежарихъ -на хъапбиинди арайиз гъюру гьучвбан падежарикан "зиина" улупру падеждиъ кьюб н чиб-чпихъ хъахьиган, дурарикан сабунуб гъядябхъюру ва саб н-тIан бикIурдар: арчлиин — арчлиина, гъваин — гъваина ва гь. ж.
• 23. Гизаф кьадарнан существительнйирин ччвур падеж ялгъуз кьадарнан ччвур падеждихъ ачухъ сесналан ккудукIурайи гафариъ -йир хъапIбииндии ва ачухъ дару сесналан ккудукIурайи гафариъ -ар хъапIбиинди арайиз гъюру: хюни —хюнйир, аба — абйир, дере — дерйир; баб — бабар, гъван — гъванар, ук1 — ук1ар ва гь. ж.

-ар аьхир бязи дюшюшариъ, гафнан ччивраъ айи э ва ккуру уь сесерин тясирнакк ккабхъну, -эр (-ер)-из ва, аь сеснан тясирнакк ккабхъну, -аьр (-яр)-из дюнмиш шулу: пеъ — пеэр, сес — сесер, дюд — дюдер, гьюл — гьюлер; мяъ — мяаьр, мярх - мярхяр ва гь. ж.

Къайд. Ялгъуз кьадарнан аьхириъ ачухъ дару й сес айи гафар гизаф кьадарназ илтIикиган, гьадму й сес, дидихъ хъапIрайи -ар аьхирик кайи а сеснак кибикьну, я-йиинди бикIуру: пай — паяр, чай — чаяр, бай — баяр ва гь. ж. Хъа аьхириъ я айи гафар, чиб гизаф кьадарназ илтIикиган, я-йик кайи а ктабхъбаз лигну, кьюб й-йиинди дикIуру: тая — таййир, мая-маййир ва гь. ж.

• 24, Существительнйирин йишв'ин ишлетмиш апурайи -р, -б класс улупру показателар хъайи чIалнан паярин актив падеж гьарган р-йихъан -и ва б-йихъан -ди- хъаъри бикуру. Хъа гизаф кьадарнан -ар аьхирин улихь класс улупру -р. -б гьарган -д-йиз илт1икуру: гъафир — гъафири, гъафидар; гъафиб— гъафибди, гъафидар ва гь. ж.
• 25. Существительнйирин ва дурарин йишв'ин ишлетмиш апIурайи гафарин гизаф кьадарнан актив падеждин аьхириъ -и бикIуру: гъвардар — гъвардари, баяр — баяри, ужудар — ужудари, садар— садари ва гь. ж.

Гизаф кьадарнаъ йишван сикинвалин "зиин" улупру падеждиъ ва гьучвбан "зиина" улупру падеждиъ гьарган кьюб и дикIура: цалариин - - цалариина, укIариин — ук1ариина ва гь. ж. Хъа гьамцдар гафарин гьудучIвбан падеждин гьам ялгъуз, гьамсана гизаф кьадарариъ кьюб u-йикан сабунуб бикIурдар: танх-лиин — танхлилан, хярариин — хярарилан ва гь. ж.

• 26. Саб жерге существительнйириъ, чиб падежариз ва кьадарариз илтIикру вахтна, къайдасуз саягънан дигиш'валар арайиз гьюру: бай — бали; хъял — хъюлу, хъюлар; чи — чуччу, цве — чвуччву; риш — шуру, шубар; хал — хулаз, хулар; юкв— кIва, кIваъ, юкIвар, кIваин; жилир — жилар; хпир — хпар; жви — жвуву; хялижв — хялар ва гь. ж.

          Прилагательнйир дюзди дикIуб

• 27. Прилагательнйир чпи ачухъ апIурайи существительнйирихъди я класс, ясана кьадар жигьатнаан дархьри шулдар: мани хал, мани йигъар; гужли кас, гужли жерд, гужли баяр, жердар ва гь. ж.

Къайд. Ужуб (ужур, ужудар), учвуб (уччвур, уччвудар), ицциб (иццир, иццидар) прилагательнйир му къайдайик кахьурдар: дурар класс улупру компонентар хътарди ишлетмиш апIурдар: ужуб хал, ужур кас, ужудар йишвар; уччвур кас, уччвуб гъул, уччвудар кюкйир; ицциб вич, иццир велед, иццидар хурагар ва гь. ж.

• 28. Прилагательнйири, причастйириси, чиб существительнйирин йишв'ин ишлетмиш апIруган, ясана предложениейиъ составнан сказуемоейин ччвур пай вуди шлуган, аьхириъ класс ва кьадар улупру показателар кьабул anlypy: каруб минади хъап1, бицидар гъюра, гьар ягълиб ву, бай ац1ур ву ва гь. ж.

Числительнйир дюзди дикIуб

• 29. 1-дилан 10-диина гъяйиз вуйи кьадар улупбан числительнйир, предметдин классдиз, вахтнан кьадар улупувализ, жутвализ вая гизафвализ лигну, -р, -б, -д показателарикан саб хъади дикIуру: cap бай, саб кIари, сад йис, садар атIнар ва гь. ж.

ЙицIбар улупурайи числительнйирикан му жюрейиинди ялгъуз 10 ва 20 дигиш шулу (йицуб—йиц1ур — йицуд; къаб -къар — къад).

Миди вуйи йицIбарин числительнйир гьарган -р хъади дикIуру: сумчур, ягъчIвур, хьуцIур, йирхъцIур, ургцIур, миржцIур, урчвцIур (сумчIур кас, сумчIур манат ва гь. ж.)

• 30. 11 -дилан 79-диина гъяйиз вуйи ктикьу числительнйир улихь йицIи-хъади карсну дидикIну ккунду: йицIикьюб, йицIишубуб, йицIиюкьуб, йиц1ихьуб, йицIийирхьуб, йицIиургуб, йицIимиржиб, йицIиурчвуб.
• 31. Варжарин ктикьу числительнйир сабпи пайнан аьхириъ -д ади ва карсну дикIуру: кьюдварж, шубудварж, юкьудварж, хьудварж, йирхьудварж, ургудварж, миржидварж, урчIвудварж.
• 32. Агъзур, миллион ва миллиард гафар составнан числительнйириъ жаради дикуру: хьуд агъзурна кьюдваржна йицIихьуб, миллионна хьудварж агъзур ва гь. ж.
• 33. Тартибнан числительнйир арайиз хру гъапи кIуру гаф жаради дикIуру, хъа гьадму гъапи кlypy гафнан йишв бисурайи -пи чан улихь хьайи гафнак кабсну (числйирихъ дефисниинди кибтIри) бикIуру: cap кlypy, шубур гъапи, шубурпи, 1-пи, 2-пи ва гь. ж.
• 34. Пай апIбан числительнйирин текрар шулайи кьюбпи пайнак класс, жутвал ва кьадар улупбан показателар кади ва арайиъ дефис ади дикIуру: са-саб, шу-шубуб, хьу-хьуб ва гь. ж.
• 35. Дробдин числительнйирин компонентар жа-жаради дикIуру: сабдик къюб, йицубдик шубуб ва гь. ж.

Ччвурнан еринар дюзди дикIуб

• 36. 1-пи ва 2-пи кас улупру ччвурнан еринарин ччвур ва актив падежар чпин формайиз лигну дигиш шулдар (дурар чиб-чпиз формально барабар ву): узу (фуж?) — узу (шли?), уву (фуж?) — уву (шли?) ва гь. ж.

Гьаму кас улупру ччвурнан еринар тевбан падеждин формайиъ дивбиинди арайиз гъюрайи эйсивалин ччвурнан еринар супплетив формйириинди гьамци дикIуру: узу — йиз, уву — яв, ухьу — ихь, учу — ич, учву — ичв.

Имбу падежариъ кас улупбан ччвурнан еринарин аьхирар существительнйириндарси дикIуру: увуз, увук, увукна ва гь. ж.

• 37. Бязи ччвурнан еринар падежаризна кьадарариз илтикIруган, дурариъ къайдасуз саягънан дигиш'валар арайиз гъюру: му — мугъу, миди, мурар; думу — дугъу, диди, дурар; учв — чав, чиб; фуж — шли ва гь. ж.
• 38. Тяйин дарувалин ччвурнан еринар арайиъ дефис ади дикIуру: фу-вуш, шли-вуш, наан-вуш ва гь. ж.

Ш.З. Дашдемиров, РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи